Έχετε ψάξει ποτέ κάτι που ήταν μπροστά στα μάτια σας και δεν το βλέπατε; Τα γυαλιά που ψάχνατε ενώ ήταν πάνω στο κεφάλι σας, τα κλειδιά που τελικά βρίσκονταν σε ένα σημείο που είχατε ήδη κοιτάξει, έναν γνωστό στον δρόμο που περάσατε δίπλα του χωρίς να τον αναγνωρίσετε. Δεν είναι πάντα απροσεξία με την καθημερινή έννοια. Ο εγκέφαλός μας έχει έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο να αποφασίζει τι αξίζει να περάσει στο προσκήνιο της αντίληψής μας.
Οι επιστήμονες το γνωρίζουν ως inattentional blindness, δηλαδή «απροσεξιακή τύφλωση». Πρόκειται για την αποτυχία να αντιληφθούμε ένα αντικείμενο ή ένα γεγονός που είναι πραγματικά μπροστά μας, επειδή εκείνη τη στιγμή η προσοχή μας είναι απασχολημένη με κάτι άλλο. Έρευνες στην ψυχολογία της αντίληψης έχουν δείξει ότι ακόμη και κάτι ασυνήθιστο μπορεί να περάσει απαρατήρητο όταν δεν βρίσκεται μέσα σε αυτό που έχουμε θέσει ως στόχο να προσέξουμε.
Ο εγκέφαλος δεν μπορεί να προσέχει τα πάντα
Κάθε στιγμή δεχόμαστε πολύ περισσότερες πληροφορίες από όσες μπορούμε πραγματικά να επεξεργαστούμε συνειδητά. Εικόνες, ήχοι, κινήσεις, πρόσωπα, μυρωδιές, σκέψεις και δεκάδες μικρές λεπτομέρειες διεκδικούν την προσοχή μας. Το μυαλό, λοιπόν, λειτουργεί και σαν φίλτρο: επιλέγει ένα μέρος αυτών των πληροφοριών και αφήνει τις υπόλοιπες στο παρασκήνιο.
Αυτός είναι και ο λόγος που μπορεί να κοιτάζετε ένα ράφι ψάχνοντας ένα συγκεκριμένο αντικείμενο και να μην «βλέπετε» τίποτα άλλο. Δεν σημαίνει ότι τα μάτια σας δεν κατέγραψαν το περιβάλλον. Σημαίνει ότι η προσοχή σας είχε έναν διαφορετικό στόχο.
Και όσο περισσότερο συγκεντρωνόμαστε σε μια συγκεκριμένη εργασία, τόσο πιο εύκολο μπορεί να γίνει να χάσουμε κάτι που δεν περιμέναμε. Μελέτες για την απροσεξιακή τύφλωση έχουν δείξει ότι η προσοχή μας οργανώνεται με βάση αυτό που θεωρούμε σχετικό με τη συγκεκριμένη στιγμή.
Γι’ αυτό μπορεί να μην αναγνωρίσετε ούτε έναν άνθρωπο που ξέρετε
Φανταστείτε ότι περπατάτε βιαστικά στον δρόμο και σκέφτεστε τι πρέπει να κάνετε μόλις φτάσετε στη δουλειά. Ένας φίλος μπορεί να περνάει από δίπλα σας και να μην τον χαιρετήσετε. Όχι επειδή δεν τον γνωρίζετε ή επειδή δεν τον είδατε καθόλου, αλλά επειδή η προσοχή σας ήταν απασχολημένη αλλού.
Το ίδιο μπορεί να συμβεί όταν οδηγείτε, όταν ψάχνετε μια συγκεκριμένη διεύθυνση ή όταν μιλάτε στο τηλέφωνο ενώ περπατάτε. Σε μια μελέτη, άνθρωποι που περπατούσαν ενώ μιλούσαν στο κινητό ήταν λιγότερο πιθανό να παρατηρήσουν ένα ιδιαίτερα ασυνήθιστο περιστατικό στη διαδρομή τους.
Και μετά συμβαίνει κάτι παράξενο: αρχίζετε να το βλέπετε παντού
Εδώ έρχεται η άλλη πλευρά της ιστορίας.
Ας πούμε ότι αποφασίζετε να αγοράσετε ένα συγκεκριμένο μοντέλο αυτοκινήτου. Μέχρι χθες δεν θυμάστε να το είχατε προσέξει ποτέ. Ξαφνικά, μέσα σε μία εβδομάδα, βλέπετε το ίδιο αυτοκίνητο στον δρόμο ξανά και ξανά.
Ή μαθαίνετε μια καινούργια λέξη και μέσα στις επόμενες ημέρες τη συναντάτε σε άρθρα, σε μια συζήτηση, στην τηλεόραση. Είναι εύκολο να σκεφτείτε ότι ξαφνικά όλοι χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη.
Συνήθως όμως δεν έχει αλλάξει τόσο δραματικά ο κόσμος γύρω σας. Έχει αλλάξει αυτό που προσέχετε.
Αυτό περιγράφεται ως frequency illusion. Όταν κάτι αποκτήσει σημασία για εμάς, η επιλεκτική προσοχή μας το εντοπίζει ευκολότερα και έτσι δημιουργείται η αίσθηση ότι εμφανίζεται πλέον παντού.
Άρα πόσα πράγματα χάνουμε καθημερινά;
Πιθανότατα περισσότερα απ’ όσα φανταζόμαστε.
Μπορεί να περνάμε καθημερινά από το ίδιο σημείο και να μην έχουμε προσέξει ποτέ ένα μικρό κατάστημα. Να καθόμαστε στο ίδιο δωμάτιο και να μην έχουμε παρατηρήσει μια λεπτομέρεια στη διακόσμηση. Να ακούμε μια φράση χωρίς να συγκρατούμε ποιος την είπε. Να κοιτάζουμε μια εικόνα και να μην αντιλαμβανόμαστε κάτι που, εκ των υστέρων, μοιάζει ολοφάνερο.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτό δεν σημαίνει πως «δεν βλέπουμε καλά». Σημαίνει ότι η συνειδητή μας εμπειρία του κόσμου είναι πολύ πιο επιλεκτική απ’ όσο αισθανόμαστε.
Ο εγκέφαλος δεν έχει στόχο να μας παρουσιάσει κάθε λεπτομέρεια της πραγματικότητας. Πρέπει να αποφασίζει γρήγορα τι είναι χρήσιμο, σημαντικό ή σχετικό με αυτό που κάνουμε εκείνη τη στιγμή. Και αυτή η ικανότητα, που μας βοηθά να μη χαθούμε μέσα σε έναν καταιγισμό πληροφοριών, έχει και το τίμημά της: κάποια πράγματα απλώς δεν φτάνουν ποτέ στο προσκήνιο της συνείδησής μας.
Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα πείτε «μα πώς δεν το είχα προσέξει τόσο καιρό;», η απάντηση να είναι πολύ απλή. Δεν ήταν απαραίτητα κρυμμένο. Απλώς μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν το ψάχνατε.
Δείτε ακόμη:
Σε ποια ηλικία ωριμάζουν πραγματικά οι άνδρες;
Πώς να νικήσετε τη μελαγχολία του φθινοπώρου – Οι 5 κινήσεις που κάνουν τη διαφορά
