Γιατί αντιδράς σαν πεντάχρονο όταν ζορίζεσαι; Είναι η πιο συνηθισμένη αντίδραση, ειδικά στη θεραπεία, να υπάρχει δυσπιστία όταν η συζήτηση γυρίζει στα παλιά, κατά συνέπεια αντίσταση στη διαδικασία. Κι όμως, υπάρχει ένας πολύ απλός λόγος που οι ενήλικες αντιδράσεις μας συχνά έχουν τις ρίζες τους στην παιδική μας ηλικία.

Από τη Δήμητρα Τρανούλη, BSc, Συμβουλευτική Ψυχολόγος

Είναι μια σκηνή που επαναλαμβάνεται συχνά στα γραφεία των ψυχολόγων. Περιγράφεις ένα πρόβλημα που σε καίει σήμερα -έναν τσακωμό με τον σύντροφό σου, το άγχος στη δουλειά, τη δυσκολία σου να πεις «όχι»- και ξαφνικά, ο θεραπευτής σε ρωτάει κάτι για την οικογένειά σου όταν ήσουν μικρή.

Εκείνη τη στιγμή, είναι λογικό να νιώσεις μια εσωτερική αντίσταση. Να σκεφτείς: «Πάλι τα ίδια; Πέρασαν αυτά, μεγάλωσα, τα ξεπέρασα. Τι νόημα έχει να σκαλίζουμε το παρελθόν; Εγώ θέλω λύση για το τώρα!».

Γιατί οι ψυχολόγοι επιστρέφουν συχνά στην παιδική ηλικία

Έχεις δίκιο να αναρωτιέσαι. Φαινομενικά, το τότε με το τώρα δεν έχουν καμία σχέση. Όμως, η ψυχολογία έχει μια πολύ απλή -και ταυτόχρονα συγκλονιστική- εξήγηση για το γιατί το παρελθόν είναι τόσο επίμονα παρόν. Και δεν έχει να κάνει με το να ρίξουμε φταίξιμο στους γονείς μας. Έχει να κάνει με το πώς «χτίστηκε» ο εγκέφαλός μας.

Το «λειτουργικό σύστημα» που εγκαταστάθηκε στην παιδική ηλικία

Ας το φανταστούμε με μια απλή μεταφορά: Σκέψου τον εαυτό σου σαν έναν υπερσύγχρονο υπολογιστή. Σήμερα, ως ενήλικας, τρέχεις πολύπλοκα προγράμματα: δουλειά, σχέσεις, οικονομικά, υποχρεώσεις. Όμως, το «λειτουργικό σύστημα» αυτού του υπολογιστή –ο βασικός κώδικας πάνω στον οποίο πατάνε όλα τα άλλα προγράμματα- εγκαταστάθηκε όταν ήσουν παιδί.

Στα πρώτα χρόνια της ζωής μας, ο εγκέφαλός μας είναι σαν μαλακός πηλός. Είναι η περίοδος που μαθαίνουμε τα βασικά για την επιβίωση και τις σχέσεις: Είμαι ασφαλής; Μπορώ να εμπιστευτώ τους άλλους; Τι συμβαίνει όταν θυμώνω; Πρέπει να είμαι «καλό παιδί» για να με αγαπάνε;

Οι στρατηγικές επιβίωσης που κουβαλάμε ως ενήλικες

Εκείνη την περίοδο, λοιπόν, αναπτύξαμε κάποιες στρατηγικές επιβίωσης. Αν, για παράδειγμα, μεγάλωσες σε ένα σπίτι όπου ο θυμός ήταν επικίνδυνος, μπορεί να έμαθε το «λειτουργικό σου σύστημα» ότι: «Για να είμαι ασφαλής, πρέπει να σωπαίνω και να γίνομαι αόρατη». Αυτή η στρατηγική ήταν τέλεια και σε βοήθησε να επιβιώσεις τότε που ήσουν ένα αδύναμο παιδί.

Το πρόβλημα είναι ότι σήμερα, που είσαι μια ενήλικη γυναίκα 40 ετών σε ένα meeting στη δουλειά, το ίδιο παλιό «λογισμικό» τρέχει ακόμα στο παρασκήνιο. Έτσι, όταν το αφεντικό σου υψώσει λίγο τη φωνή, δεν αντιδρά η ενήλικη γυναίκα με τα πτυχία και την εμπειρία. Αντιδρά, αστραπιαία και αυτόματα, εκείνο το φοβισμένο παιδί που έμαθε να γίνεται αόρατο. Και ξαφνικά, δεν μπορείς να μιλήσεις, νιώθεις να μικραίνεις και μετά θυμώνεις με τον εαυτό σου που δεν υπερασπίστηκες τη θέση σου.

Ο αυτόματος πιλότος των παιδικών εμπειριών

Αυτό είναι το κλειδί: Το παρελθόν δεν μας επηρεάζει επειδή το σκεφτόμαστε συνέχεια. Μας επηρεάζει επειδή έχει γίνει ο «αυτόματος πιλότος» μας.

Οι περισσότερες συναισθηματικές μας αντιδράσεις σήμερα -ο φόβος της εγκατάλειψης, η ανάγκη για έλεγχο, η τελειομανία, η δυσκολία στα όρια- είναι στην πραγματικότητα παλιές, παιδικές λύσεις σε προβλήματα που δεν υπάρχουν πια. Είναι σαν να προσπαθείς να τρέξεις το Instagram σε έναν υπολογιστή του 1995. Το σύστημα κολλάει.

Πώς η θεραπεία βοηθά να αλλάξουμε τα παλιά μοτίβα

Η θεραπεία, λοιπόν, δεν είναι μια ανασκαφή για να βρούμε ποιος φταίει. Είναι η διαδικασία του να κάνουμε «update» στο λογισμικό μας. Να αναγνωρίσουμε ποιες στρατηγικές μάς βοήθησαν τότε, αλλά μας εμποδίζουν τώρα. Να καταλάβουμε ότι σήμερα, ως ενήλικες, έχουμε άλλες επιλογές και άλλες δυνάμεις που δεν είχαμε τότε.

Κοιτάμε πίσω, όχι για να μείνουμε εκεί, αλλά για να καταλάβουμε πώς φτάσαμε εδώ. Και αυτή η κατανόηση είναι το πρώτο, απαραίτητο βήμα για να μπορέσουμε επιτέλους να ζήσουμε ελεύθερα στο «τώρα».

Quick truth box

• Η παιδική ηλικία είναι η περίοδος που εγκαθίσταται το βασικό «λειτουργικό σύστημα» του εγκεφάλου μας σχετικά με τις σχέσεις και τα συναισθήματα.

• Ως παιδιά, αναπτύξαμε «στρατηγικές επιβίωσης» για να νιώθουμε ασφαλείς και αγαπητοί στο περιβάλλον μας.

• Ως ενήλικες, συχνά λειτουργούμε στον «αυτόματο πιλότο», χρησιμοποιώντας αυτές τις παλιές, ξεπερασμένες στρατηγικές σε καταστάσεις του σήμερα.

• Οι έντονες, δυσανάλογες αντιδράσεις μας στο παρόν (π.χ. υπερβολικός φόβος απόρριψης) είναι συχνά «απόηχοι» παλιών εμπειριών.

• Η θεραπεία βοηθάει να κάνουμε «update» σε αυτές τις στρατηγικές, ώστε να ταιριάζουν στην ενήλικη ζωή μας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
• Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking. (Ελληνική έκδοση: Το σώμα δεν ξεχνά, Εκδόσεις Κλειδάριθμος).

Δείτε ακόμη:

Πρέπει ο ψυχοθεραπευτής σου να είναι «τέλειος»; – Από τη Δήμητρα Τρανούλη

Η παγίδα της αποδοχής: Θέλεις να σε συμπαθούν ή να σε σέβονται; Από τη Δήμητρα Τρανούλη