Ως έφηβη, καθώς επέστρεφε μια μέρα με το αυτοκίνητο από το μάθημα βιολιού, η Julianne Armijo ένιωσε να την κατακλύζει ένα αίσθημα απελπισίας. Οι γιατροί πίστεψαν ότι επρόκειτο για κατάθλιψη, όμως, όταν εκείνη ήταν πλέον στα είκοσι και στα τριάντα της χρόνια, οι περίοδοι κακής διάθεσης άρχισαν να εναλλάσσονται κατά διαστήματα με μανιακά επεισόδια, οδηγώντας τελικά στη σωστή διάγνωση: σοβαρή διπολική διαταραχή.
Μετά τη διάγνωσή της, η Armijo δυσκολεύτηκε να βρει θεραπείες που να κρατούν τα συμπτώματά της υπό έλεγχο. Ακόμη και με τη λήψη δύο φαρμάκων που συνταγογραφούνται συχνά, ενός αντικαταθλιπτικού και ενός αντισπασμωδικού, τα συμπτώματα επανεμφανίζονταν κάποιες φορές. Κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου πριν από τέσσερα χρόνια, βρέθηκε να σκαρφαλώνει σε εκσκαφείς και τρακτέρ σε ένα εργοτάξιο στις τρεις τα ξημερώματα, νιώθοντας ότι τα δέντρα γύρω της λαμπύριζαν και ανέπνεαν.
Όταν οι γιατροί της αντικατέστησαν το αντικαταθλιπτικό με ένα αντιψυχωσικό, το οποίο περιόρισε τη συναισθηματική της διάθεση και την ικανότητα συγκέντρωσης, η Armijo, 39 χρόνων, οικογενειακή νοσηλεύτρια και υποψήφια διδάκτορας νοσηλευτικής στο Ann Arbor του Μίσιγκαν, άρχισε να αναζητά άλλες λύσεις, ώστε να μπορέσει σταδιακά να διακόψει το φάρμακο. Στη νοσηλευτική σχολή είχε μάθει ότι η κετογονική δίαιτα, η οποία περιορίζει τους υδατάνθρακες και αυξάνει δραστικά την πρόσληψη λιπαρών, μειώνει τις επιληπτικές κρίσεις στα παιδιά εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα. Καθώς η επιληψία αντιμετωπίζεται επίσης με αντισπασμωδικά φάρμακα, υπέθεσε ότι ίσως υπήρχε κάποια σύνδεση. Η πεποίθησή της ενισχύθηκε από τις πρώτες έρευνες που εντόπισε σχετικά με τις πιθανές επιδράσεις της κετογονικής δίαιτας στην ψυχική υγεία. Πριν από τρία χρόνια, νιώθοντας ότι είχε ελάχιστα να χάσει, αποφάσισε να τη δοκιμάσει, όπως σημειώνει το άρθρο που δημοσιεύει το National Geographic.
«Μέσα στις πρώτες δύο εβδομάδες παρατήρησα διαφορά», λέει η Armijo. «Ήταν συγκλονιστικό να συνειδητοποιήσω ότι, αντί για αυτές τις μεγάλες κορυφώσεις και τις βαθιές πτώσεις, μπορούσα να έχω φυσιολογικές ανθρώπινες διακυμάνσεις στη διάθεσή μου».
Η ιδέα δεν είναι τόσο παράλογη όσο ακούγεται. Κανονικά, τα κύτταρα μετατρέπουν τους υδατάνθρακες σε ένα σάκχαρο που ονομάζεται γλυκόζη, προκειμένου να παράγουν ενέργεια. Σε πολλές νευροεκφυλιστικές παθήσεις, μεταξύ των οποίων η διπολική διαταραχή, η σχιζοφρένεια και η νόσος Αλτσχάιμερ, ο εγκέφαλος χάνει την ικανότητα να καίει σωστά τη γλυκόζη, εξηγεί η Shebani Sethi, ερευνήτρια στον τομέα της ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. «Είναι σαν τα κύτταρά σας να λιμοκτονούν και να μην μπορούν να τραφούν». Έτσι, ένας εγκέφαλος που επηρεάζεται από κάποια ψυχική ασθένεια μπορεί να λειτουργεί καλύτερα όταν τα εγκεφαλικά κύτταρα χρησιμοποιούν λίπος αντί για υδατάνθρακες ως καύσιμο.
Την ίδια περίοδο που η Armijo διερευνούσε την κετογονική δίαιτα ως εναλλακτική θεραπευτική προσέγγιση, ερευνητές όπως η Sethi, η οποία επινόησε τον όρο «μεταβολική ψυχιατρική» για να περιγράψει αυτό το αναπτυσσόμενο πεδίο, άρχισαν να μελετούν όλο και περισσότερο την ίδια προσέγγιση. Μελέτες υποστηρίζουν τη χρήση της κετογονικής δίαιτας, γνωστής και ως keto, για διάφορες ψυχικές παθήσεις. Οι επιστήμονες διερευνούν, επίσης, άλλες παρεμβάσεις που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα εγκεφαλικά κύτταρα παράγουν ενέργεια και ρυθμίζουν τη λειτουργία τους. Ορισμένοι κλινικοί γιατροί εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την προσέγγιση με επιφυλακτικότητα, ωστόσο τα πρώτα δεδομένα είναι ενθαρρυντικά.
Η ιστορία της ψυχικής ασθένειας και του μεταβολισμού
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι χημικές ανισορροπίες στους νευροδιαβιβαστές, όπως η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη, θεωρούνταν οι βασικοί παράγοντες που προκαλούν πολλές ψυχικές ασθένειες. Ωστόσο, αυτή η εξήγηση δεν αποτυπώνει ολόκληρη την εικόνα, λέει η Georgia Ede, ψυχίατρος στο Newburyport της Μασσαχουσέτης, η οποία έχει αντιμετωπίσει εκατοντάδες ασθενείς με κετογονική δίαιτα, σε συνδυασμό με φαρμακευτική αγωγή όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο.
«Αυτό που πραγματικά θέλουμε να κατανοήσουμε στη μεταβολική ψυχιατρική είναι τι προκαλεί εξαρχής αυτές τις χημικές ανισορροπίες», αναφέρει.
Ήδη από τη δεκαετία του 1920, ψυχιατρικές έρευνες συνέδεαν τη διαταραχή του ενεργειακού μεταβολισμού του εγκεφάλου με τις ψυχικές ασθένειες, όπως έγραψαν η Sethi και οι συνεργάτες της νωρίτερα φέτος στο επιστημονικό περιοδικό Nature Mental Health. Σύμφωνα με το άρθρο, η σύνδεση αυτή υποβαθμίστηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά νεότερες έρευνες ενισχύουν την άποψη ότι «οι συστηματικές και κεντρικές μεταβολικές ανωμαλίες επηρεάζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου και τη συμπεριφορά».
Μελέτες δείχνουν ότι η κετογονική δίαιτα μπορεί να ωφελήσει την ψυχική υγεία
Σε αντίθεση με τη μεσογειακή διατροφή, η οποία συχνά συνιστάται για τη γενική υγεία και βασίζεται κυρίως στους υδατάνθρακες, οι οποίοι μπορούν να φτάνουν έως και το 65% σε ορισμένα διατροφικά προγράμματα, όσοι ακολουθούν κετογονική δίαιτα προσλαμβάνουν περίπου το 60% των θερμίδων τους από λιπαρά, το 30% από πρωτεΐνες και μόλις το 10% από υδατάνθρακες. Οι περισσότερες κετογονικές δίαιτες αποκλείουν σχεδόν πλήρως τα δημητριακά, τα γλυκά φρούτα, τα όσπρια, τις πατάτες και άλλα αμυλούχα λαχανικά, καθώς και τα περισσότερα τρόφιμα με ζάχαρη και τα επεξεργασμένα προϊόντα.
Στόχος της κετογονικής δίαιτας είναι να θέσει τον οργανισμό σε κατάσταση «κέτωσης», κατά την οποία τα κύτταρα σταματούν να χρησιμοποιούν τους υδατάνθρακες ως κύρια πηγή ενέργειας και στρέφονται στην καύση λίπους. «Το ήπαρ διασπά αυτό το λίπος σε κετόνες, οι οποίες είναι έτοιμα προς καύση μόρια που διαπερνούν εύκολα τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό και χρησιμοποιούνται από τον εγκέφαλο», εξηγεί η Ede, συγγραφέας του βιβλίου Change Your Diet, Change Your Mind. Όταν ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί κετόνες ως καύσιμο, περνά σε μια κατάσταση που ευνοεί περισσότερο την αποκατάσταση, αναφέρει.
Η Sethi συγκεντρώνει στοιχεία που υποστηρίζουν αυτήν την ιδέα μέσα από μικρές κλινικές δοκιμές. Στην πιο πρόσφατη μελέτη της, η οποία δημοσιεύθηκε τον Μάιο, αρκετές δεκάδες άτομα με διπολική διαταραχή ή διαταραχή του φάσματος της σχιζοφρένειας παρουσίασαν βελτίωση τόσο στα καταθλιπτικά συμπτώματα όσο και στις γνωστικές επιδόσεις έπειτα από έναν μήνα εφαρμογής της συγκεκριμένης διατροφής. Η βελτίωση ήταν σημαντικά μεγαλύτερη από εκείνη των ατόμων που συνέχισαν τη συνηθισμένη διατροφή τους.
Τα ευρήματα αυτά έρχονται να προστεθούν σε δύο μικρότερες πιλοτικές μελέτες που πραγματοποίησε η Sethi χωρίς ομάδα ελέγχου που να ακολουθεί τη συνηθισμένη διατροφή. Και στις δύο μελέτες, η πρώτη από τις οποίες δημοσιεύθηκε το 2024 και η δεύτερη πέρυσι, η κατάθλιψη και άλλα ψυχιατρικά συμπτώματα υποχώρησαν μετά από μερικούς μήνες.
Ωστόσο, δεν ήταν όλα τα αποτελέσματα θετικά. Άτομα με κλινική κατάθλιψη που ακολούθησαν την κετογονική δίαιτα για έξι εβδομάδες παρουσίασαν μόνο οριακά μεγαλύτερη βελτίωση σε σύγκριση με όσους ακολούθησαν μια ελαφρώς πιο υγιεινή εκδοχή της συνηθισμένης διατροφής τους, σύμφωνα με μικρή μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο.
Πολλοί κλινικοί γιατροί δεν συνταγογραφούν κετογονική δίαιτα σε ασθενείς με προβλήματα ψυχικής υγείας. Ο Mark Taylor, ψυχίατρος που διατηρεί ιδιωτικό ιατρείο στο Eδιμβούργο της Σκωτίας, εξέτασε τα επιστημονικά δεδομένα σχετικά με την κετογονική δίαιτα για ένα άρθρο που γράφει για τη διατροφή και τη διάθεση. «Δεν έχω πειστεί ότι υπάρχει ένα συντριπτικά ισχυρό σύνολο επιστημονικών στοιχείων που να την υποστηρίζει», λέει ο Taylor, επισημαίνοντας ότι προς το παρόν δεν τη συνιστά.
Ωστόσο, αυτό μπορεί να αλλάξει καθώς προκύπτουν περισσότερα αποτελέσματα, ιδιαίτερα για ασθενείς που δεν βρίσκουν ανακούφιση με τις υπάρχουσες φαρμακευτικές αγωγές ή εμφανίζουν παρενέργειες. Δεκάδες μελέτες βρίσκονται σε εξέλιξη, αξιολογώντας τα πιθανά οφέλη της κετογονικής δίαιτας για τη διαταραχή μετατραυματικού στρες, τις διαταραχές του φάσματος του αυτισμού, τη νόσο Aλτσχάιμερ, τις διαταραχές της διάθεσης και άλλες παθήσεις. Η ίδια η Sethi ξεκινά μια μεγαλύτερη μελέτη με 120 συμμετέχοντες που πάσχουν από σχιζοφρένεια, διπολική διαταραχή και μείζονα κατάθλιψη.
Η μεταβολική δυσλειτουργία μπορεί να επηρεάσει τον εγκέφαλο και το σώμα
Ένα από τα στοιχεία που κάνουν τη μεταβολική ψυχιατρική τόσο ενδιαφέρουσα είναι ότι η σχέση λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Τα άτομα με σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά μεταβολικών νοσημάτων, ενώ όσοι έχουν μεταβολικές παθήσεις είναι πιο επιρρεπείς στις ψυχικές ασθένειες. Μάλιστα, σύμφωνα με μελέτη που παρακολούθησε ανθρώπους στην Ολλανδία για σχεδόν μία δεκαετία, τα άτομα με αντίσταση στην ινσουλίνη, μια κατάσταση κατά την οποία ο οργανισμός δεν μπορεί να ρυθμίσει σωστά το σάκχαρο στο αίμα, έχουν διπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν μείζονα καταθλιπτική διαταραχή σε σύγκριση με όσους δεν παρουσιάζουν αντίσταση στην ινσουλίνη.
Η πρώτη στιγμή που η Sethi συνειδητοποίησε πόσο σημαντικός είναι ο μεταβολισμός του εγκεφάλου ήρθε κατά τη διάρκεια της ιατρικής της εκπαίδευσης. Τότε, πρότεινε την κετογονική δίαιτα σε μια υπέρβαρη ασθενή με διαβήτη και σχιζοφρένεια ανθεκτική στη θεραπεία, προκειμένου να ελέγξει το βάρος και το σάκχαρό της. Τόσο η γιατρός όσο και η ασθενής εξεπλάγησαν όταν διαπίστωσαν ότι η δίαιτα βελτίωσε επίσης τα ψυχιατρικά συμπτώματα, τα οποία κανένα φάρμακο δεν είχε καταφέρει μέχρι τότε να περιορίσει.
«Στο τέλος της ημέρας, ο εγκέφαλος και το σώμα μας συνδέονται», λέει η Sethi. Η δυσλειτουργία της ινσουλίνης επηρεάζει την ικανότητα της γλυκόζης να εισέρχεται στα εγκεφαλικά κύτταρα, «ενώ οι κετόνες παρακάμπτουν αυτό το πρόβλημα», εξηγεί.
Φάρμακα και αλλαγές στον τρόπο ζωής μπορεί να επηρεάσουν τον μεταβολισμό του εγκεφάλου
Η κετογονική δίαιτα δεν είναι η μόνη παρέμβαση που μελετάται για τις επιδράσεις της στις μεταβολικές διεργασίες του εγκεφάλου. Πρόσφατα, ο Taylor ανέλυσε μια μεγάλη βάση δεδομένων με άτομα στη Σουηδία που είχαν διαβήτη και διαγνωσμένη κατάθλιψη ή αγχώδη διαταραχή και λάμβαναν φάρμακα GLP-1 για τον έλεγχο του σακχάρου τους. Όσοι λάμβαναν αυτά τα φάρμακα εμφάνισαν λιγότερα επεισόδια ψυχικών διαταραχών κατά τα επόμενα 13 χρόνια.
«Μας εξέπληξε το γεγονός ότι η επίδραση ήταν τόσο ισχυρή, ιδιαίτερα στα άτομα που λάμβαναν σεμαγλουτίδη», όπως το Ozempic, «σε σύγκριση με άλλα φάρμακα GLP-1», λέει ο Taylor. Δεν είναι σαφές σε ποιον βαθμό τα οφέλη οφείλονται στην απώλεια βάρους που προκαλεί το φάρμακο, η οποία μπορεί να βελτιώσει την αυτοεκτίμηση, σημειώνει. Ωστόσο, πιθανότατα εμπλέκονται και μεταβολικές διεργασίες, αν και «δεν γνωρίζουμε ακόμη αν πρόκειται για αντιφλεγμονώδη δράση, για κάποια επίδραση στους νευροδιαβιβαστές ή για κάτι άλλο».
Άλλοι επιστήμονες διερευνούν πώς η σύνθεση των μικροβίων του εντέρου επηρεάζει τις ψυχικές διαταραχές. Μια ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε πέρυσι εντόπισε διαφορετικά πρότυπα εντερικών βακτηρίων σε άτομα με διπολική διαταραχή και διαπίστωσε ότι τα προβιοτικά και οι αλλαγές στη διατροφή μπορούν να ανακουφίσουν ορισμένα συμπτώματα που σχετίζονται με τη διάθεση.
Πρώιμες έρευνες σχετικά με τη διαλειμματική νηστεία, μια πρακτική που θέτει προσωρινά τον οργανισμό σε κατάσταση κέτωσης, έχουν δείξει ότι ενδέχεται να μειώνει το άγχος. Άλλες παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής περιλαμβάνουν τη συστηματική άσκηση, με τις προπονήσεις υψηλής έντασης να είναι ιδιαίτερα ωφέλιμες για τον μεταβολισμό, σύμφωνα με την Ede, καθώς και τον σταθερό και επαρκή ύπνο, δεδομένου ότι τα άτομα με χρόνια αϋπνία διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης.
Αν και η Sethi αναφέρει ότι η αυστηρή τήρηση της κετογονικής δίαιτας φαίνεται να προσφέρει τα μεγαλύτερα οφέλη, ακόμη και μια απλή αλλαγή, όπως η αντικατάσταση ενός πρωινού πλούσιου σε υδατάνθρακες με ένα γεύμα που περιέχει περισσότερες πρωτεΐνες ή/και λιπαρά, μπορεί να έχει αισθητή επίδραση στην ψυχική κατάσταση.
Η κετογονική δίαιτα δεν αποτελεί θεραπεία
Ορισμένοι γιατροί ανησυχούν ότι η διατροφή με υψηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων. Ωστόσο, η Sethi αναφέρει ότι οι περισσότεροι ασθενείς της παρουσιάζουν στην πραγματικότητα βελτίωση της καρδιαγγειακής τους υγείας. Στην πιο πρόσφατη κλινική δοκιμή της, μειώθηκαν τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα, οι δείκτες φλεγμονής και άλλοι μεταβολικοί δείκτες , κάτι που συμβαίνει συνήθως όταν περιορίζεται η πρόσληψη υδατανθράκων, εξηγεί.
Παρόλα αυτά, τονίζει ότι οι γιατροί πρέπει να πραγματοποιούν τακτικές εξετάσεις αίματος σε όσους ακολουθούν τη δίαιτα, παρακολουθώντας τυχόν αυξήσεις της επιβλαβούς χοληστερόλης και άλλων δεικτών καρδιαγγειακού κινδύνου. Οι γιατροί θα πρέπει επίσης να συμμετέχουν σε κάθε απόφαση για τη μείωση ή τη διακοπή μιας φαρμακευτικής αγωγής για την ψυχική υγεία.
Αν και πολλοί οπαδοί της κετογονικής δίαιτας καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες κρέατος, η Armijo προτιμά μια φυτική προσέγγιση. Προσθέτει λάδι καρύδας στον πρωινό καφέ της και εμπλουτίζει τις σαλάτες του βραδινού γεύματος με ξηρούς καρπούς macadamia, αβοκάντο και τόφου, το οποίο σοτάρει γενναιόδωρα σε λάδι αβοκάντο. Ακολουθεί πιστά τη δίαιτα, ώστε να παραμένει σε κατάσταση κέτωσης.
