Η αντίληψη που έχετε για τις προϊστορικές κοινωνίες, όπου οι άνδρες κυριαρχούσαν και οι γυναίκες έμεναν απλώς στο παρασκήνιο της επιβίωσης, δέχεται ένα συντριπτικό πλήγμα από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα. Μια πρωτοφανής και άκρως μυστηριώδης ανακάλυψη στο βαθύ και δυσπρόσιτο σύστημα σπηλαίων Rising Star στη Νότια Αφρική έρχεται να ανατρέψει τα πάντα γύρω από τα έθιμα των προγόνων μας.
Εξετάζοντας τους σκελετούς του Homo naledi -ενός αρχαίου ανθρώπινου είδους με μικρό εγκέφαλο που έζησε πριν από περίπου 300.000 χρόνια- μια διεθνής ομάδα διακεκριμένων επιστημόνων βρέθηκε μπροστά σε ένα εύρημα που στερείται κάθε παραδοσιακής λογικής: Όλοι οι νεκροί που είχαν τοποθετηθεί στο βάθος του σπηλαίου ήταν αποκλειστικά γυναίκες και μικρά παιδιά.
Πώς η ανάλυση των δοντιών πρόδωσε το μεγάλο μυστικό
Η αποκάλυψη αυτή δεν βασίστηκε σε εικασίες, αλλά στην απόλυτη ακρίβεια της σύγχρονης βιοτεχνολογίας, μέσα από μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Cell. Η Palesa Madupe, Νοτιοαφρικανή μοριακή επιστήμονας και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ, εφάρμοσε μια πρωτοποριακή, μη καταστροφική τεχνική για να εξαγάγει θραύσματα πρωτεϊνών από το σμάλτο 23 απολιθωμένων δοντιών, που αντιστοιχούσαν σε 20 διαφορετικά άτομα.
Στόχος της ομάδας, υπό την καθοδήγηση του Enrico Cappellini από το Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, ήταν να εντοπίσει δύο συγκεκριμένες πρωτεΐνες: την AMELX (που υπάρχει και στα δύο φύλα) και την AMELY, η οποία κωδικοποιείται αποκλειστικά στο χρωμόσωμα Υ και χαρακτηρίζει τους άνδρες. Όταν ολοκληρώθηκαν οι αναλύσεις, οι επιστήμονες έπαθαν σοκ, καθώς σε κανένα από τα δείγματα δεν εντοπίστηκε το ανδρικό μοριακό αποτύπωμα.
Οι ερευνητές, μάλιστα, για να αποκλείσουν κάθε πιθανότητα επιμόλυνσης, ζήτησαν από άνδρες συναδέλφους τους να επαναλάβουν τη διαδικασία, ενώ εξέτασαν και τον πιο στιβαρό σκελετό της συλλογής, με το παρατσούκλι “Neo”, νομίζοντας πως πρόκειται για αρσενικό. Το αποτέλεσμα παρέμεινε το ίδιο: Όλα τα απολιθώματα ανήκαν σε θηλυκά άτομα, με τις πιθανότητες να έχει συμβεί αυτό στην τύχη να είναι μικρότερες από μία στο εκατομμύριο.
H μεγάλη διαμάχη των κορυφαίων ερευνητών
Για τον Lee Berger, τον διάσημο εξερευνητή του National Geographic που ηγήθηκε των αποστολών εντοπισμού των απολιθωμάτων, και τον παλαιοανθρωπολόγο John Hawks από το Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν-Μάντισον, η εξήγηση είναι ξεκάθαρη. Υποστηρίζουν ότι ο Homo naledi είχε αναπτύξει μια εξαιρετικά σύνθετη πολιτισμική συμπεριφορά και κοινωνικές δομές, που επέβαλαν τον πλήρη διαχωρισμό ανδρών και γυναικών στις τελετουργίες του θανάτου. Αν η θεωρία τους ευσταθεί, οι γυναίκες της φυλής μαζί με τα παιδιά τους απολάμβαναν μιας ξεχωριστής, προστατευμένης μεταχείρισης, εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν από τις πρώτες γνωστές ταφές στην ιστορία.
Ωστόσο, αυτή η θεωρία συναντά έντονες αντιδράσεις. Η Karen Rosenberg, παλαιοανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο του Ντέλαγουερ, επισημαίνει ότι αυτή η εποχή είναι υπερβολικά πρώιμη για τέτοιου είδους διαχωρισμούς, καθώς οι πρώτες διαφοροποιημένες ταφές ανδρών-γυναικών εμφανίζονται στο αρχαιολογικό αρχείο μόλις πριν από 5.000 χρόνια. Παράλληλα, ο Michael Plavcan από το Πανεπιστήμιο του Άρκανσο εκφράζει αμφιβολίες για το αν οι σκελετοί θάφτηκαν εσκεμμένα ή αν παρασύρθηκαν εκεί από φυσικά αίτια.
Το μυστήριο της «παράξενης βιολογίας»
Από την πλευρά της, η βιομοριακή αρχαιολόγος Beatrice Demarchi από το Πανεπιστήμιο του Τορίνο δηλώνει προβληματισμένη, τονίζοντας ότι ο Homo naledi παραμένει η επιτομή του γρίφου και πως είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε αν πρόκειται για μια περίπλοκη ανθρώπινη συμπεριφορά ή για μια παράξενη βιολογία. Μια εναλλακτική επιστημονική εξήγηση αναφέρει ότι ίσως οι άνδρες του συγκεκριμένου είδους να είχαν χάσει εντελώς το γονίδιο της ανδρικής πρωτεΐνης λόγω κάποιου γενετικού φαινομένου απομόνωσης, κάτι που θα σήμαινε ότι ήταν βιολογικά άνδρες αλλά δεν μπορούμε να τους εντοπίσουμε με τις τρέχουσες μεθόδους.
Άλλες θεωρίες, πιο κοντά στο lifestyle, κάνουν λόγο για κάποιο προϊστορικό «χαρέμι» ή για μια ομάδα γυναικών που κατέφυγε στο υπόγειο δίκτυο για να προστατευτεί. Όμως, όπως τονίζει ο Lee Berger, αν συνέβαινε αυτό, οι γυναίκες θα είχαν μαζί τους και αρσενικά μωρά, τα οποία όμως επίσης απουσιάζουν. Το μεγάλο ερώτημα παραμένει: Πού βρίσκονται τελικά οι άνδρες της φυλής; Η αναζήτηση στα έγκατα της γης συνεχίζεται, αποδεικνύοντας ότι η ιστορία του φύλου μας είναι πολύ πιο συναρπαστική και περίπλοκη από όσο θα μπορούσατε ποτέ να φανταστείτε.
Πηγή: Στοιχεία από το επιστημονικό περιοδικό Science και τη μελέτη στο περιοδικό Cell (Ιούνιος 2026) με τη συμμετοχή των ερευνητικών ομάδων του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης, του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ και του National Geographic.
