Μπορεί να μην έχετε ακούσει ποτέ τη λέξη PFAS, (per- and polyfluoroalkyl substances – υπέρ- και πολυφθοροαλκυλικές ουσίες ) όμως είναι πιθανό να έχετε έρθει σε επαφή μαζί τους. Πρόκειται για μια μεγάλη οικογένεια συνθετικών χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες για να κάνουν προϊόντα ανθεκτικά στο νερό, το λάδι, τους λεκέδες, τη θερμότητα και τη φθορά. Μπορούν να υπάρχουν σε αντικείμενα και προϊόντα της καθημερινότητας, από αδιάβροχα ρούχα και παπούτσια μέχρι αντικολλητικά μαγειρικά σκεύη και ορισμένα καλλυντικά.
Το πρόβλημα βρίσκεται στο γεγονός ότι πολλές από αυτές τις ουσίες διασπώνται εξαιρετικά δύσκολα στο περιβάλλον. Γι’ αυτό και τα PFAS έχουν αποκτήσει το παρατσούκλι «forever chemicals» – «παντοτινά χημικά». Ορισμένες ενώσεις της οικογένειας έχουν επίσης συνδεθεί με σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, γεγονός που έχει οδηγήσει τις ευρωπαϊκές αρχές να εξετάζουν ολοένα αυστηρότερους περιορισμούς.
Και τώρα η συζήτηση περνά από τη θεωρία στην πράξη
Η Σουηδία ανακοίνωσε τον Ιούλιο σχέδιο για εθνική απαγόρευση των PFAS σε μια σειρά καταναλωτικών προϊόντων, μεταξύ των οποίων ρούχα, παπούτσια, προϊόντα αδιαβροχοποίησης, καλλυντικά, μαγειρικά σκεύη και ski wax. Η προτεινόμενη έναρξη των περιορισμών είναι η 1η Ιανουαρίου 2028, με τη Στοκχόλμη να δηλώνει ότι δεν θέλει να περιμένει μέχρι να ολοκληρωθεί η ευρωπαϊκή διαδικασία.
Την ίδια στιγμή, η περιβαλλοντική οργάνωση ClientEarth έχει προσφύγει κατά του Βελγίου, υποστηρίζοντας ότι η χώρα δεν λαμβάνει επαρκή μέτρα για να προστατεύσει τον πληθυσμό από τους κινδύνους που συνδέονται με τη ρύπανση από PFAS. Η καταγγελία κατατέθηκε στο European Committee of Social Rights και αποτελεί ακόμη μία ένδειξη της αυξανόμενης πίεσης προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να εξαφανιστούν;
Τα PFAS χρησιμοποιούνται επειδή διαθέτουν ιδιότητες που είναι ιδιαίτερα χρήσιμες στη βιομηχανία. Το νερό δεν περνά εύκολα από μια επιφάνεια που έχει υποστεί συγκεκριμένη επεξεργασία με τέτοιες ουσίες, οι λεκέδες απομακρύνονται ευκολότερα και ορισμένα υλικά αποκτούν μεγαλύτερη αντοχή στη θερμότητα και στα χημικά.
Το ίδιο όμως χαρακτηριστικό που τα κάνει χρήσιμα δημιουργεί και το μεγάλο περιβαλλοντικό πρόβλημα: πολλές ενώσεις PFAS παραμένουν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα στο περιβάλλον και μπορούν να μετακινηθούν στο νερό, στο έδαφος και στην τροφική αλυσίδα.
Γι’ αυτό η Ευρώπη έχει εδώ και χρόνια ξεκινήσει διαδικασία για τον περιορισμό τους. Ωστόσο, σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση του European Environmental Bureau, η εφαρμογή του ευρωπαϊκού «Restrictions Roadmap» για τις επικίνδυνες χημικές ουσίες έχει καθυστερήσει σημαντικά.
Μπορούν να υπάρξουν προϊόντα χωρίς PFAS;
Εδώ μπαίνει η τεχνολογία.
Μία από τις λύσεις που εξετάζονται σε συγκεκριμένες εφαρμογές είναι η χρήση femtosecond lasers, δηλαδή laser που εκπέμπουν εξαιρετικά σύντομους παλμούς φωτός, διάρκειας μόλις ενός τετράκις εκατομμυριοστού του δευτερολέπτου.
Η ιδέα είναι διαφορετική από την κλασική χημική επίστρωση. Αντί να προστεθεί στην επιφάνεια ένα υλικό που απωθεί το νερό, το laser μπορεί να δημιουργήσει εξαιρετικά μικρές δομές στην ίδια την επιφάνεια. Αυτές οι μικρο-νανοδομές μπορούν, σε συγκεκριμένα υλικά και εφαρμογές, να κάνουν την επιφάνεια πιο υδροφοβική, δηλαδή να απωθεί το νερό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα lasers μπορούν σήμερα να αντικαταστήσουν όλα τα PFAS ή όλες τις χρήσεις τους. Σημαίνει όμως ότι η τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει μία από τις εναλλακτικές σε εφαρμογές όπου ζητούμενο είναι κυρίως η απώθηση του νερού.
Ανάμεσα στις εταιρείες που αναπτύσσουν τέτοιες τεχνολογίες βρίσκεται η λιθουανική LITILIT, η οποία αναπτύσσει femtosecond lasers και επενδύει στην αύξηση της παραγωγικής τους δυναμικότητας. Η εταιρεία υποστηρίζει ότι η μεγαλύτερη πρόκληση σήμερα είναι να γίνει η συγκεκριμένη τεχνολογία αρκετά οικονομική, απλή και εύκολη στην ενσωμάτωσή της σε βιομηχανικές διαδικασίες.
Η συζήτηση για τα PFAS, επομένως, δεν αφορά μόνο την απαγόρευση. Αφορά και το επόμενο βήμα: με τι θα αντικατασταθούν οι ουσίες που χρησιμοποιούνται σήμερα;
Γιατί το να σταματήσει μια χημική ουσία να χρησιμοποιείται είναι μόνο το πρώτο μέρος της λύσης. Το πραγματικό στοίχημα είναι να βρεθούν ασφαλέστερες τεχνολογίες που μπορούν να προσφέρουν την ίδια λειτουργικότητα χωρίς να δημιουργούν ένα νέο περιβαλλοντικό πρόβλημα.
Δείτε ακόμη:
Πώς να προστατεύσετε το δέρμα σας από τη ρύπανση του αέρα
Πώς η φωτορύπανση συνδέεται με τον κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ
4 επιστημονικά μυστικά για να αναπνέετε καλύτερα
Πώς να προστατεύσετε το δέρμα σας από τη ρύπανση του αέρα
Τα παλιά δίχτυα ψαρέματος γίνονται πολυτελή έπιπλα – Η νέα τάση που αλλάζει το design
