Κρυφές απιστίες, διπλές ζωές, αλήθειες που αποκαλύπτονται αργά. Προκύπτουν πολλά ερωτήματα: Γιατί κάποιος λέει ψέματα; Μπορεί κάποιος να αγαπά κάποιον, ενώ του λέει ψέματα; Είναι τα μικρά ψέματα φυσιολογικά σε μια σχέση;

Για τον κλινικό ψυχολόγο Émile Guibert, συγγραφέα του βιβλίου Tout est une question de caractère, που κυκλοφόρησε τον Απρίλιο από τις εκδόσεις Favre, η προσωπικότητα εξηγεί αυτό το είδος συμπεριφοράς και μάς βοηθά να κατανοήσουμε τους μηχανισμούς του ψέματος.

Το ψέμα, καθρέφτης του χαρακτήρα

Σύμφωνα με τον ειδικό, όπως δημοσιεύει το Gala.fr, το ψέμα μέσα σε μια σχέση δεν είναι ποτέ ασήμαντο. Eίναι «βαθιά συνδεδεμένο με τον χαρακτήρα μας». «Ο τρόπος που λέμε ψέματα ή που αποφεύγουμε να πούμε ψέματα, επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τα βαθιά χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας», εξηγεί. Το να λέει κάποιος ψέματα δεν είναι μόνο ζήτημα ηθικής, αλλά και ψυχολογικής λειτουργίας. «Κάθε ψέμα, ανάλογα με τη φύση και το κίνητρό του, δεν είναι απλώς αλλοίωση της αλήθειας, αλλά μια εσωτερική έκφραση του χαρακτήρα αυτού που ψεύδεται», γράφει στο βιβλίο του.

Σε μια ερωτική σχέση, αυτά τα «συμβιβαστικά» ψέματα με την αλήθεια αποκαλύπτουν «τους φόβους μας, τις ανάγκες μας και τις προσωπικές μας αξίες». «Το ψέμα λειτουργεί ως ανιχνευτής: Προδίδει, ακόμη και άθελά του, κάτι από τον χαρακτήρα μας, τα συναισθήματά μας και τα βαθιά κίνητρά μας», υπογραμμίζει ο Émile Guibert.

Αυτοπροστασία πάνω από όλα

Σύμφωνα με τον ψυχολόγο, στις περισσότερες περιπτώσεις το ψέμα εξυπηρετεί μια ανάγκη αυτοπροστασίας. «Συχνά, το ψέμα λειτουργεί ως ασυνείδητος μηχανισμός άμυνας: προσπαθούμε να προστατευθούμε από έναν φόβο ή από πόνο». Κάποια άτομα, όπως εκείνα με έντονα συναισθήματα και ευαισθησίες, «λένε ψέματα σχεδόν χωρίς να το συνειδητοποιούν, για να μειώσουν μια πραγματικότητα που είναι πολύ δύσκολο να αντιμετωπίσουν εκείνη τη στιγμή».

Σε άλλες περιπτώσεις, το ψέμα είναι πιο συνειδητό. «Κάποιος πιο υπολογιστικός ή πιο σίγουρος για τον εαυτό του θα πει ψέματα πιο μεθοδευμένα, συχνά για να προστατεύσει το εγώ ή τα συμφέροντά του». Σε κάθε περίπτωση, «υπάρχει αυτή η πρόθεση, συχνά ασυνείδητη στην αρχή, να προστατευτεί από μια δυσφορία ή μια απειλή».

Ψέμα χωρίς να το ξέρεις

Εάν όλοι λένε ψέματα, αλλά σε διαφορετικό βαθμό, κάποια άτομα λένε ψέματα σχεδόν αυτόματα, χωρίς να το συνειδητοποιούν. Ένα φαινόμενο συχνό σε άτομα με έντονη συναισθηματική αντιδραστικότητα, όπως εξηγεί ο Émile Guibert. «Αυτός ο τύπος αυτοσχέδιου ψέματος γεννιέται πραγματικά εκείνη τη στιγμή, σχεδόν χωρίς να πάρει το άτομο χρόνο να σκεφτεί». Με τον καιρό, «ορισμένα άτομα φτάνουν στο σημείο να μην ξεχωρίζουν καθαρά το αληθινό από το ψευδές σε όσα λένε», φτάνοντας ακόμη και να πιστεύουν τα δικά τους ψέματα λόγω της επανάληψης, διευκρινίζει ο κλινικός ψυχολόγος.

Αυτά τα ψέματα συχνά υποβαθμίζονται εκ των υστέρων. «Πολλά ψέματα είναι ημι-συνειδητά», δηλώνει ο συγγραφέας του Tout est une question de caractère, προσθέτοντας: «Το άτομο τα δικαιολογεί εκ των υστέρων λέγοντας στον εαυτό του: Δεν ήταν πραγματικά ψέμα».

Όλοι λένε ψέματα, αλλά με διαφορετικό τρόπο

Αντίθετα με ό,τι συχνά πιστεύεται, άνδρες και γυναίκες λένε ψέματα εξίσου συχνά, αλλά οι λόγοι και ο τρόπος μπορεί να διαφέρουν. Οι πολύ συναισθηματικοί και παρορμητικοί άνθρωποι «έχουν την τάση να λένε ένα ψέμα πιο εύκολα υπό την επίδραση του συναισθήματος», ενώ οι πιο σταθεροί και λιγότερο συναισθηματικοί «πιθανότατα θα λένε ψέματα πιο σπάνια», αλλά «με πιο στοχευμένο, μεθοδευμένο τρόπο, με έναν βαθμό υπολογισμού».

Ο Émile Guibert διακρίνει διάφορα στιλ ψεμάτων ανάλογα με τον χαρακτήρα. Το προφίλ του «νευρικού» (υπερευαίσθητου ή παρορμητικού) «λέει ψέματα αυθόρμητα για να ευχαριστήσει ή για να αποφύγει τη σύγκρουση». Ο «θυμώδης» (εκρηκτικός, ενεργητικός, πρωτογενής) «λέει ψέματα με πιο επιθετικό τρόπο. Το ψέμα του εξυπηρετεί το εγώ του ή την ανάγκη του να ελέγχει την κατάσταση». Ψεύδεται, για παράδειγμα, με υπερβολές. Ο «συναισθηματικός» (ενδοσκοπικός, ευαίσθητος αλλά σκεπτόμενος) «παραμορφώνει την πραγματικότητα, κάνοντάς την πιο σκοτεινή», ενώ ο «αμέτοχος» (μη συναισθηματικός, παθητικός) ψεύδεται «για ευκολία», προκειμένου «να αποφύγει ευθύνες ή συγκρούσεις που τον κουράζουν».

Διατήρηση της ειρήνης ή χειραγώγηση

Για τον κλινικό ψυχολόγο, υπάρχουν δύο βασικές «οικογένειες» ψεμάτων σε μια σχέση: «Αυτά της διατήρησης (για να κρατήσουμε την ειρήνη, να προστατεύσουμε τον άλλον ή τον εαυτό μας από μια διαφωνία) και αυτά της χειραγώγησης (για να αποκτήσουμε πλεονέκτημα, δύναμη ή να ελέγξουμε τον άλλον)». Τα πρώτα καθοδηγούνται από τον φόβο: «Αυτοί οι άνθρωποι λένε συχνά ψέματα από φόβο: φόβο να απογοητεύσουν, να απορριφθούν ή να προκαλέσουν κρίση».

Αντίθετα, κάποια ψέματα είναι στρατηγικά. «Σε αυτήν την περίπτωση, το ψέμα γίνεται εργαλείο χειραγώγησης», εξηγεί ο ειδικός. Χρησιμοποιείται για «να κρατήσει κάποιος τον έλεγχο της σχέσης ή να κρύψει εσκεμμένα παραστρατήματα. Εδώ, το ψέμα είναι συνειδητό και υπολογισμένο».

Μια ψευδής καλή πρόθεση

Ακόμη και αν κάποια άτομα λένε συχνά ψέματα στον σύντροφό τους από καλή πρόθεση, αυτό παραμένει προβληματικό. «Βραχυπρόθεσμα, αποφεύγετε ένα δάκρυ ή μια διαφωνία. Αλλά μακροπρόθεσμα, δημιουργείτε ένα φίλτρο ανάμεσά σας. Ο σύντροφος πιστεύει σε μια παραποιημένη πραγματικότητα που εσείς διατηρείτε. Και αν η αλήθεια τελικά αποκαλυφθεί, η εμπιστοσύνη μπορεί να υπονομευθεί σοβαρά. Ο άλλος θα σκεφτεί: Δεν μου έχει εμπιστοσύνη αρκετά για να μου πει αυτό…», εξηγεί ο Émile Guibert.

Για τον ίδιο, «το να λες ψέματα για να μην πληγώσεις κάποιον είναι σαν να τον παιδαγωγείς». «Αποφασίζουμε για εκείνον ότι δεν μπορεί να αντέξει την αλήθεια. Σε μια υγιή σχέση, θα πρέπει να μπορούμε να λέμε τα πράγματα με τακτ και ενσυναίσθηση, αλλά να τα λέμε». Παρ’ όλα αυτά, δεν πρέπει «να εκτοξεύουμε σκληρές αλήθειες υπό το πρόσχημα της ειλικρίνειας. Υπάρχει η τέχνη και ο τρόπος να τα πεις».

Ειλικρίνεια και εμπιστοσύνη: Θεμέλια της σχέσης

Ο κλινικός ψυχολόγος υπενθυμίζει ότι μια σχέση χτίζεται πάνω στην ειλικρίνεια και την εμπιστοσύνη. «Αν ξεκινήσουμε να στηρίζουμε την ειρήνη του σπιτιού σε παραλείψεις και ημι-αλήθειες, υπάρχει ο κίνδυνος να ραγίσει η εμπιστοσύνη. Καλύτερα να μάθουμε να λέμε τα πράγματα με ειλικρίνεια αλλά ευγενικά, παρά να μείνουμε στη σιωπή», δηλώνει, προσθέτοντας: «Τίποτα δεν αντικαθιστά μια καλή, ανοιχτή επικοινωνία στη σχέση. Αυτό επιτρέπει πραγματικά αυθεντικές και διαρκείς σχέσεις, όπου δεν χρειάζεται να κρύβουμε την αλήθεια από φόβο να πληγώσουμε τον άλλον».

Μπορεί κάποιος να αγαπά και να λέει ψέματα ταυτόχρονα;

Για τον Émile Guibert, είναι απολύτως δυνατό να αγαπάς κάποιον ειλικρινά, ενώ του λες ψέματα: «Η αγάπη δεν εμποδίζει τους φόβους ή τις αδεξιότητες». Τέτοια ψέματα συνδέονται συχνά με τον φόβο της αντίδρασης του αγαπημένου ή με την επιθυμία να τον προστατέψεις. Αλλά γίνονται επικίνδυνα όταν γίνονται συχνά. «Ακόμη κι αν ξεκινούν με καλή πρόθεση, αυτά τα ψέματα μπορούν να πλήξουν την εμπιστοσύνη στη σχέση μακροπρόθεσμα», διευκρινίζει ο ψυχολόγος, προσθέτοντας: «Αν τα ψέματα γίνονται επαναλαμβανόμενα, πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί δεν μπορούμε να είμαστε διαφανείς».

Όταν το ψέμα γίνεται τοξικό

Στη συνέντευξή του στο Gala.fr, ο Émile Guibert ανέφερε επίσης αρκετά σημάδια που μπορούν να προειδοποιήσουν ότι ένα «μικρό αθώο ψέμα» εξελίσσεται σε πραγματικό πρόβλημα εμπιστοσύνης μέσα στη σχέση. «Ένα καθημερινό αίσθημα δυσπιστίας», «ασυνέπειες στις αφηγήσεις» ή «μια απώλεια εμπιστοσύνης και οικειότητας» δείχνουν ότι «το μικρό ψέμα μετατράπηκε σε μεγάλο πρόβλημα».

Μπροστά σε αυτό, ο κλινικός ψυχολόγος τονίζει έναν βασικό κανόνα: «Τίποτα δεν αντικαθιστά μια καλή, ειλικρινή επικοινωνία μέσα στη σχέση». Η κατανόηση του δικού μας χαρακτήρα και του χαρακτήρα του άλλου επιτρέπει να αποφευχθεί το να γίνουν οι σιωπές καταστροφικές. «Ο στόχος δεν είναι να εξαλειφθούν όλες οι διαφορές, αλλά να μετατραπούν αυτές οι διαφορές σε πλούτο αντί να γίνουν πηγή συγκρούσεων», τονίζει ο ίδιος.