Δεν υπάρχει μία κοινή νοηματική γλώσσα που να καταλαβαίνουν όλοι οι κωφοί στον κόσμο. Οι γλώσσες που βασίζονται στην κίνηση των χεριών έχουν τη δική τους γραμματική, ιστορία και πολιτισμική ταυτότητα. Και μια λεπτομέρεια που αξίζει να γνωρίζουμε: ο ακριβής αριθμός τους δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί.
Αν σας ζητούσαν να φανταστείτε μια γλώσσα χωρίς ήχους, πιθανότατα θα σκεφτόσασταν ανθρώπους που σχηματίζουν λέξεις με τα χέρια τους. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι νοηματικές γλώσσες δεν είναι απλώς χειρονομίες ούτε ένας κώδικας που μετατρέπει τις ομιλούμενες λέξεις σε κινήσεις. Είναι ολοκληρωμένες γλώσσες, με δικούς τους κανόνες και τρόπους έκφρασης, που αναπτύχθηκαν μέσα στις κοινότητες των ανθρώπων που τις χρησιμοποιούν.
Σύμφωνα με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, υπάρχουν περισσότερες από 300 νοηματικές γλώσσες σε όλο τον κόσμο. Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Κωφών αναφέρεται σε περισσότερες από 200 εθνικές νοηματικές γλώσσες, ενώ διαφορετικές επιστημονικές καταγραφές δίνουν διαφορετικούς αριθμούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποια από αυτές τις πηγές είναι κατ’ ανάγκην λανθασμένη: η καταγραφή και η ταξινόμηση των νοηματικών γλωσσών παραμένουν ένα σύνθετο επιστημονικό πεδίο.
Γιατί δεν υπάρχει μία νοηματική γλώσσα για όλους;
Η ιδέα μιας παγκόσμιας νοηματικής γλώσσας ακούγεται πρακτική. Θα μπορούσε, θεωρητικά, να διευκολύνει την επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων από διαφορετικές χώρες. Οι γλώσσες, όμως, δεν δημιουργούνται απλώς επειδή κάποιος αποφασίζει ότι θα ήταν χρήσιμες. Εξελίσσονται μέσα σε κοινότητες, διαμορφώνονται από την ιστορία τους και αλλάζουν με τον χρόνο.
Αυτό ακριβώς συνέβη και με τις νοηματικές γλώσσες. Διαφορετικές κοινότητες Κωφών ανέπτυξαν δικά τους λεξιλόγια και γραμματικούς κανόνες. Έτσι, η αμερικανική νοηματική γλώσσα (ASL) είναι διαφορετική από τη βρετανική (BSL), παρότι στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο Ηνωμένο Βασίλειο η κυρίαρχη ομιλούμενη γλώσσα είναι η αγγλική.
Η διαφορά δεν περιορίζεται σε μερικά νοήματα που αλλάζουν από χώρα σε χώρα. Αφορά τη δομή της ίδιας της γλώσσας και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι πληροφορίες. Επομένως, δύο άνθρωποι που γνωρίζουν διαφορετικές νοηματικές γλώσσες δεν είναι βέβαιο ότι θα μπορούν να επικοινωνήσουν χωρίς πρόσθετη γνώση ή κάποια κοινή γλωσσική βάση.
Τα χέρια δεν λένε όλη την ιστορία
Στη νοηματική γλώσσα, το νόημα δεν σχηματίζεται μόνο από τις κινήσεις των χεριών. Σημαντικό ρόλο μπορούν να έχουν οι εκφράσεις του προσώπου, το βλέμμα, η θέση του σώματος και ο χώρος στον οποίο πραγματοποιούνται τα νοήματα.
Αυτά τα στοιχεία δεν λειτουργούν απλώς ως συναισθηματικές αντιδράσεις που συνοδεύουν μια φράση. Μπορούν να αποτελούν μέρος της γραμματικής και να συμβάλλουν στη διάκριση του νοήματος. Με άλλα λόγια, η έκφραση του προσώπου δεν είναι απαραίτητα ένα πρόσθετο στοιχείο που μπορεί να παραλειφθεί χωρίς να αλλάξει τίποτα.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η νοηματική δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια σειρά από χειρονομίες που απομνημονεύονται μεμονωμένα. Η εκμάθησή της απαιτεί κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ως γλώσσα.
Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Κωφών επισημαίνει επίσης ότι οι νοηματικές γλώσσες έχουν φυσικές διαφοροποιήσεις ανά περιοχή, ηλικία και κοινωνικό περιβάλλον. Όπως συμβαίνει με τα ελληνικά ή τα αγγλικά, έτσι και σε μια νοηματική γλώσσα μπορεί να υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι να εκφραστεί η ίδια έννοια.
Υπάρχει, τελικά, διεθνής νοηματική γλώσσα;
Υπάρχει η λεγόμενη International Sign, ένας τρόπος επικοινωνίας που χρησιμοποιείται σε διεθνείς συναντήσεις, συνέδρια και άλλες περιστάσεις όπου άνθρωποι με διαφορετικές νοηματικές γλώσσες χρειάζεται να συνεννοηθούν.
Δεν πρόκειται, ωστόσο, για μια ενιαία γλώσσα που γνωρίζουν όλοι οι κωφοί. Η χρήση της εξαρτάται από το περιβάλλον και τους ανθρώπους που επικοινωνούν, ενώ το λεξιλόγιό της μπορεί να προσαρμόζεται ανάλογα με την περίσταση. Δεν αντικαθιστά τις εθνικές νοηματικές γλώσσες ούτε σημαίνει ότι όλοι οι χρήστες τους μπορούν αυτομάτως να την καταλάβουν.
Η διάκριση έχει σημασία, γιατί η ύπαρξη ενός τρόπου διεθνούς συνεννόησης δεν αναιρεί τη γλωσσική ποικιλομορφία. Αντίθετα, δείχνει ότι η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών γλωσσικών κοινοτήτων απαιτεί προσαρμογή, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις ομιλούμενες γλώσσες.
Η ελληνική νοηματική γλώσσα και η αναγνώρισή της
Στην Ελλάδα χρησιμοποιείται η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ), η οποία έχει τη δική της γραμματική και γλωσσική δομή. Δεν αποτελεί απλώς ελληνικές λέξεις που αποδίδονται με κινήσεις των χεριών.
Η θεσμική της αναγνώριση είναι επίσης σημαντική. Με το άρθρο 65 του νόμου 4488/2017, η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα αναγνωρίστηκε ως ισότιμη με την ελληνική γλώσσα. Ο νόμος προβλέπει ακόμη ότι το κράτος λαμβάνει μέτρα για την προώθησή της και για την κάλυψη των αναγκών επικοινωνίας των Κωφών και των βαρήκοων πολιτών.
Η αναγνώριση αυτή δεν αφορά μόνο τη γλώσσα ως μέσο συνεννόησης. Συνδέεται με την πρόσβαση στην ενημέρωση, στην εκπαίδευση και στις δημόσιες υπηρεσίες, καθώς και με τη δυνατότητα των ανθρώπων να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική ζωή.
Γιατί έχει σημασία να γνωρίζουμε περισσότερα για τις νοηματικές γλώσσες;
Η συζήτηση για τις νοηματικές γλώσσες δεν αφορά μόνο τον αριθμό τους. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γλώσσα, την εκπαίδευση και την ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία.
Για πολλούς κωφούς ανθρώπους, η νοηματική γλώσσα είναι η πρώτη τους γλώσσα και βασικό μέρος της ταυτότητάς τους. Η έγκαιρη πρόσβαση σε μια φυσική γλώσσα είναι καθοριστική για την ανάπτυξη και την επικοινωνία, ενώ η έλλειψη προσβάσιμης πληροφόρησης μπορεί να δημιουργήσει εμπόδια στην καθημερινότητα.
Ο ΟΗΕ υπογραμμίζει ότι η προστασία των νοηματικών γλωσσών συνδέεται με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη γλωσσική και πολιτισμική ποικιλομορφία. Η αναγνώρισή τους δεν είναι απλώς μια συμβολική κίνηση, αλλά μέρος της προσπάθειας να έχουν οι κωφοί ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην ενημέρωση και στη δημόσια ζωή.
Δείτε επίσης:
Έρευνα: Γιατί οι γλώσσες σε θερμά κλίματα ακούγονται πιο “δυνατές”
Πώς να “διαβάζετε” τους ανθρώπους σαν βιβλίο σύμφωνα με τη γλώσσα του σώματος
Γλώσσα του Σώματος: Ξεκλειδώνοντας τα μυστικά της – Η αθόρυβη δύναμη
