Σε έναν κόσμο όπου οι διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις γίνονται ολοένα και συχνότερες, εις βάρος της επικοινωνίας πρόσωπο με πρόσωπο, είναι εύλογο να αναρωτηθούμε αν ο χρόνος που περνάμε στον ψηφιακό κόσμο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε στην πραγματική ζωή. Μήπως ο χρόνος που περνάμε online περιορίζει την ικανότητά μας να συνδεόμαστε ουσιαστικά με τους άλλους και να συμμετέχουμε ενεργά στην καθημερινότητά μας;
Μιλάμε λιγότερο στην πραγματική ζωή;
Μια πρόσφατη μελέτη που συγκέντρωσε ευρεία δημοσιότητα (Pfeifer και Mehl, 2026), την οποία επικαλείται η αρθρογράφος του Psychology Today, καθηγήτρια γλωσσολογίας και συγγραφέας Valerie Fridland, συνέκρινε δεδομένα σχετικά με τον αριθμό των λέξεων που εκφωνούσαν περισσότεροι από 2.000 άνθρωποι, ηλικίας από 10 έως 94 ετών. Τα στοιχεία προέρχονταν από 22 διαφορετικές μελέτες, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν σε διάστημα 14 ετών (2005-2019).
Συνολικά, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι κατά την εξεταζόμενη περίοδο ο αριθμός των λέξεων που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι στην καθημερινή ομιλία μειωνόταν σταθερά κάθε χρόνο, κατά περίπου 338 λέξεις. Τη μεγαλύτερη πτώση παρουσίασε η ηλικιακή ομάδα κάτω των 25 ετών, με μείωση περίπου 458 λέξεων ετησίως. Ωστόσο, η ίδια πτωτική τάση παρατηρήθηκε και στους ανθρώπους άνω των 25 ετών.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτή η μικρή αλλά σταθερή μείωση της προφορικής επικοινωνίας, τόσο στους νεότερους όσο και στους μεγαλύτερους σε ηλικία, πιθανότατα οφείλεται στην εξάπλωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και στις δομικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία «συναθροίζεται και επικοινωνεί».
Καθώς η σύγχρονη κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με αυτό που ο Γενικός Χειρουργός των ΗΠΑ έχει χαρακτηρίσει «επιδημία μοναξιάς», οι Pfeifer και Mehl αναρωτιούνται κατά πόσο αυτή η απώλεια λέξεων μπορεί να συμβάλλει στο πρόβλημα. Θέτουν επίσης το ερώτημα αν οι διαδικτυακές συνομιλίες, όταν αντικαθιστούν τις διά ζώσης συζητήσεις, μπορούν να προσφέρουν τα ίδια κοινωνικά οφέλη.
Μιλάμε περισσότερο στο Διαδίκτυο;
Αναμφίβολα, η εξάπλωση των social media και ο χρόνος που αφιερώνουν πλέον οι άνθρωποι σε αυτά θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη μείωση των λέξεων που χρησιμοποιούμε στην προφορική επικοινωνία, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων ηλικιακών ομάδων.
Ωστόσο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν πολλούς διαφορετικούς τρόπους αλληλεπίδρασης: Aπό την παρακολούθηση αναρτήσεων και άλλου περιεχομένου μέχρι τις διαδραστικές συνομιλίες και την ανταλλαγή μηνυμάτων μεταξύ φίλων. Επομένως, ο χρόνος που περνάμε online μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να περιορίζει τις ευκαιρίες για επικοινωνία, ενώ σε άλλες να αντικαθιστά τις προφορικές συζητήσεις με διαδικτυακές.
Οι άνθρωποι που περνούν μερικές ώρες σκρολάροντας βίντεο στο TikTok αφιερώνουν περισσότερο χρόνο μόνοι τους και λιγότερο χρόνο συνομιλώντας με άλλους. Αντίθετα, εφαρμογές που έχουν σχεδιαστεί για να ενθαρρύνουν την άμεση επικοινωνία και την ανταλλαγή μηνυμάτων σε ομάδες, όπως το Snapchat, ενδέχεται να προσφέρουν ορισμένα από τα ίδια κοινωνικά οφέλη με τις συζητήσεις πρόσωπο με πρόσωπο.
Ο 21ος αιώνας είναι η εποχή της μοναξιάς;
Καθώς πραγματοποιούμε ολοένα και περισσότερες αγορές μέσω Διαδικτύου, εργαζόμαστε από το σπίτι και περνάμε περισσότερο χρόνο μπροστά σε μια οθόνη, αντί να πιάνουμε κουβέντα με τον γείτονά μας πάνω από τον φράχτη, ίσως να μην έχουμε πλέον τις ίδιες ευκαιρίες για αυθόρμητη επικοινωνία που είχαμε στο παρελθόν. Αυτό που ενδεχομένως έχει αλλάξει πραγματικά δεν είναι η επιθυμία μας για ανθρώπινη επαφή, αλλά οι καθημερινές, αυθόρμητες περιστάσεις που δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για να έρθουμε πιο κοντά με τους άλλους.
Για παράδειγμα, σύμφωνα με στοιχεία της αμερικανικής έρευνας American Time Use Survey για την περίοδο 2003-2019, η έκθεση World Happiness Report διαπιστώνει ότι οι Αμερικανοί περνούν πλέον περισσότερο χρόνο τρώγοντας μόνοι τους σε σύγκριση με τις αρχές του 21ου αιώνα, ιδιαίτερα οι νεότεροι.
Αντίστοιχα, άλλη έρευνα που βασίστηκε στα ίδια δεδομένα διαπίστωσε ότι η κοινωνική απομόνωση αυξάνεται και οι κοινωνικές επαφές μειώνονται ήδη από αρκετά χρόνια πριν από την πανδημία του COVID-19.
Οι νέοι, ειδικότερα, αναφέρουν ότι περνούν πλέον περισσότερο χρόνο μόνοι τους. Ωστόσο, το γεγονός ότι κάποιος περνά περισσότερο χρόνο μόνος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν έχει κοινωνική ζωή ή ότι δεν αλληλεπιδρά με άλλους. Μάλιστα, η έλξη που ασκούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στους νέους ενδέχεται να μην αποτελεί την αιτία, αλλά ένα σύμπτωμα της αυξανόμενης απομόνωσής τους στον πραγματικό κόσμο.
Είναι πάντα κακά τα social media;
Έρευνες που συγκρίνουν τα οφέλη της ψηφιακής επικοινωνίας με εκείνα της διά ζώσης επαφής έχουν διαπιστώσει ότι κάθε μορφή κοινωνικής αλληλεπίδρασης, είτε πραγματοποιείται από κοντά είτε μέσω Διαδικτύου, ενισχύει την ευημερία μας, ιδιαίτερα όταν επικοινωνούμε με στενούς φίλους. Ωστόσο, η ψηφιακή επικοινωνία από μόνη της, χωρίς να συνοδεύεται από επαφή στον πραγματικό κόσμο, συμβάλλει λιγότερο στην ψυχική ευεξία σε σύγκριση με την προσωπική επικοινωνία.
Οι έρευνες δείχνουν επίσης ότι δεν είναι όλες οι διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις ίδιες. Διαφέρουν τόσο ως προς το αν περιορίζουν τις ευκαιρίες για κοινωνικές επαφές στην πραγματική ζωή όσο και ως προς τη θετική ή αρνητική επίδρασή τους στην ανάπτυξη των κοινωνικών δεξιοτήτων.
Για παράδειγμα, μια διαχρονική μελέτη παρακολούθησε τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και τον χρόνο που περνούσαν εκτός Διαδικτύου παιδιά στη Νορβηγία, καθώς μεγάλωναν από την ηλικία των 10 έως τα 18 έτη. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα παιδιά που αφιέρωναν περισσότερο χρόνο σε αναρτήσεις, σχόλια και likes στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης περνούσαν στη συνέχεια περισσότερο χρόνο εκτός Διαδικτύου με τους φίλους τους.
Το εύρημα αυτό ενδέχεται να υποδηλώνει ότι οι φιλικές παρέες επικαλύπτονται τόσο στον ψηφιακό όσο και στον πραγματικό κόσμο, με τις διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις να ενισχύουν, αντί να αντικαθιστούν, τις διά ζώσης επαφές. Το συμπέρασμα αυτό συμφωνεί με την άποψη ότι η ψηφιακή επικοινωνία είναι πιο ωφέλιμη όταν διατηρεί και ενισχύει τις σχέσεις που υπάρχουν ήδη στην πραγματική ζωή.
Η ίδια νορβηγική μελέτη διαπίστωσε επίσης ότι, στα παιδιά με αυξημένο κοινωνικό άγχος, η εντονότερη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης επηρέαζε αρνητικά την ανάπτυξη των κοινωνικών δεξιοτήτων τους. Αντίθετα, στα παιδιά που δεν αντιμετώπιζαν άγχος δεν παρατηρήθηκε ούτε θετική ούτε αρνητική επίδραση στις μετέπειτα κοινωνικές τους δεξιότητες.
Μια άλλη μελέτη εξέτασε τις απαντήσεις εφήβων από τέσσερις διαφορετικές γενιές στις ΗΠΑ, συγκρίνοντας άτομα της ίδιας ηλικίας. Οι ερευνητές διαπίστωσαν μια «σημαντική» μείωση στη συχνότητα με την οποία οι έφηβοι δήλωναν ότι συναντούσαν τους φίλους τους από κοντά, ιδιαίτερα μετά το 2010, όταν τα smartphones άρχισαν να γίνονται ευρύτερα διαδεδομένα.
Παρότι ο χρόνος που δήλωναν ότι περνούσαν με τους φίλους τους μειώθηκε συνολικά, αυτό δεν ίσχυε απαραίτητα σε ατομικό επίπεδο. Όπως και στη νορβηγική μελέτη, διαπιστώθηκε ότι τα παιδιά που περνούσαν περισσότερο χρόνο με τους φίλους τους ανέφεραν επίσης μεγαλύτερη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Ωστόσο, αναδεικνύοντας τον αυξημένο κίνδυνο για την ευημερία των λιγότερο εξωστρεφών παιδιών, οι έφηβοι που είχαν τις λιγότερες διά ζώσης κοινωνικές επαφές και παράλληλα χρησιμοποιούσαν πολύ τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ανέφεραν τα υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς.
Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι η πολύωρη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι απαραίτητα επιζήμια για τις σχέσεις πρόσωπο με πρόσωπο και ενδέχεται μάλιστα να τις ενισχύει. Πολλά εξαρτώνται από το αν τα παιδιά αντιμετωπίζουν κοινωνικό άγχος, καθώς και από το πόσο ενεργό είναι το δίκτυο υποστήριξης και φιλικών σχέσεών τους στην πραγματική ζωή.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αποτελούν αναπόφευκτα τον «δολοφόνο» της ανθρώπινης επικοινωνίας. Παρότι οι έρευνες δείχνουν ότι ο χρόνος που αφιερώνουμε στις διά ζώσης συζητήσεις μειώνεται, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων ηλικιών, εξακολουθούμε να μπορούμε να δημιουργούμε ουσιαστικούς κοινωνικούς δεσμούς και στον ψηφιακό κόσμο.
Το ιδανικό, ωστόσο, είναι οι διαδικτυακές επαφές να ενισχύουν τις ουσιαστικές σχέσεις μας στην πραγματική ζωή και όχι να τις αντικαθιστούν.
