Οι διατροφικές διαταραχές αυξάνονται αθόρυβα αλλά σταθερά στις γυναίκες μέσης ηλικίας και μεγαλύτερες. Γιατροί και ειδικοί αναφέρουν ότι παρατηρούν αισθητή αύξηση στις γυναίκες ηλικίας 40 έως 70 χρόνων που αναζητούν βοήθεια για διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές. Επειδή, όμως, οι γυναίκες αυτές δεν ταιριάζουν στο στερεότυπο του ατόμου με διατροφική διαταραχή, καθώς δεν είναι έφηβες, συχνά δεν λαμβάνουν έγκαιρη διάγνωση ή καθυστερούν να λάβουν την κατάλληλη φροντίδα.
«Τίποτα δεν είναι πιο ακυρωτικό από το να σου λέει ο γιατρός σου ότι είσαι πολύ μεγάλη για να έχεις διατροφική διαταραχή», αναφέρει η Cynthia Bulik, ιδρύτρια και διευθύντρια του Κέντρου Αριστείας για τις Διατροφικές Διαταραχές του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνα. «Κι όμως, αυτό ακριβώς αναφέρουν αμέτρητες γυναίκες που βρίσκονται στην περιεμμηνόπαυση».
Η καταγραφή αυτών των παρατηρήσεων σε αριθμούς έχει αποδειχθεί δύσκολη. Ορισμένες μελέτες εκτιμούν ότι το 2% έως 7% των γυναικών άνω των 40 πληρούν τα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια για κάποια διατροφική διαταραχή. Άλλες έρευνες δείχνουν ότι περίπου το 13% των γυναικών άνω των 50 αντιμετωπίζει κάποια μορφή διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς.
Ωστόσο, τα πραγματικά ποσοστά ενδέχεται να είναι πολύ υψηλότερα. «Έως και το 30% των γυναικών μέσης ηλικίας μπορεί να εμφανίζει συμπτώματα διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς», αναφέρει η Elizabeth Wassenaar, πιστοποιημένη ειδικός στις διατροφικές διαταραχές και περιφερειακή ιατρική διευθύντρια του Eating Recovery Center στο Colorado. «Και σίγουρα έχουμε παρατηρήσει αύξηση».
Η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας είναι η συχνότερη διατροφική διαταραχή στις γυναίκες ηλικίας 40, 50 και 60 χρόνων, ενώ ακολουθεί η ψυχογενής βουλιμία. «Παράλληλα, παρατηρούμε υψηλότερα ποσοστά λιγότερο συζητημένων συμπεριφορών κάθαρσης, όπως η κατάχρηση καθαρτικών, σε αυτή την ηλικιακή ομάδα», προσθέτει ο Jason Nagata, γιατρός που ειδικεύεται στις διατροφικές διαταραχές στο UCSF Benioff Children’s Hospital του Σαν Φρανσίσκο
Οι γυναίκες στη μέση ηλικία εμφανίζουν επίσης ψυχογενή ανορεξία, αν και σε πολύ χαμηλότερα ποσοστά, καθώς και μια λιγότερο γνωστή κατάσταση που ονομάζεται ορθορεξία. Χαρακτηρίζεται από εμμονικές συμπεριφορές γύρω από τη σωματική άσκηση και την κατανάλωση τροφών που θεωρούνται «καθαρές» ή απόλυτα υγιεινές.
Η ορθορεξία συνδέεται μερικές φορές ειδικά με την περιεμμηνόπαυση, αναφέρει η Wassenaar, και μπορεί «στην πραγματικότητα να οδηγήσει σε υποσιτισμό».
Στην πραγματικότητα, τα συμπτώματα της περιεμμηνόπαυσης και της εμμηνόπαυσης βρίσκονται συχνά στο επίκεντρο των διατροφικών διαταραχών που εμφανίζονται στη μέση ηλικία. Και οι δύο περίοδοι συνοδεύονται από μια σειρά φυσιολογικών και ψυχολογικών αλλαγών, οι οποίες αλληλεπιδρούν με σύνθετους τρόπους.
Ακολουθεί μια ανάλυση του πώς αυτές οι καταστάσεις αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης διατροφικών διαταραχών στις γυναίκες, καθώς και των άλλων παραγόντων που ενδέχεται να συμβάλλουν στο φαινόμενο, σύμφωνα με το άρθρο του National Geographic.
Οι ορμόνες προκαλούν αλλαγές στη σύσταση του σώματος
Η εμμηνόπαυση μπορεί να οδηγήσει σε διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές με τρόπο παρόμοιο με εκείνον με τον οποίο η εφηβεία επηρεάζει τα κορίτσια. «Η εφηβεία και η εμμηνόπαυση αποτελούν τα δύο άκρα της αναπαραγωγικής και μεταβολικής πορείας της ζωής», εξηγεί η Bulik.
Τόσο κατά την εφηβεία όσο και κατά την εμμηνόπαυση, οι γυναίκες βιώνουν παρατεταμένες διακυμάνσεις στα επίπεδα των οιστρογόνων. Η ορμόνη αυτή διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην παραγωγή της σεροτονίνης, ενός νευροδιαβιβαστή που επηρεάζει τη διάθεση. Αυτές οι μεταβολές μπορούν να επηρεάσουν την ευτυχία και την αυτοεκτίμηση ενός ατόμου, ενώ επηρεάζουν άμεσα και τη σύσταση του σώματος.
«Κατά την περιεμμηνόπαυση και την εμμηνόπαυση, οι γυναίκες συχνά παρουσιάζουν αύξηση του συνολικού σωματικού λίπους, ιδιαίτερα στην περιοχή της κοιλιάς», εξηγεί ο Nagata. «Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη μείωση των οιστρογόνων, η οποία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το σώμα αποθηκεύει λίπος και ρυθμίζει την όρεξη και τη διάθεση».
Η πτώση των επιπέδων των οιστρογόνων συνδέεται επίσης με τη μείωση του μεταβολικού ρυθμού ηρεμίας —δηλαδή της ενέργειας που καταναλώνει το σώμα όταν βρίσκεται σε κατάσταση ηρεμίας— με αποτέλεσμα να καίγονται λιγότερες θερμίδες στη διάρκεια της ημέρας. Αυτές οι ορμονικές μεταβολές μπορούν επίσης να συμβάλουν στη σαρκοπενία, μια κατάσταση που οδηγεί σε απώλεια μυϊκής μάζας και αυξημένη αποθήκευση λίπους.
Και οι δύο αυτές αλλαγές μπορούν να μειώσουν τα επίπεδα ενέργειας, με αποτέλεσμα οι γυναίκες να γίνονται λιγότερο δραστήριες και, κατά συνέπεια, να αισθάνονται ακόμη μεγαλύτερη δυσαρέσκεια για το σώμα τους που αλλάζει.
Ανακτώντας την αίσθηση ελέγχου που έχει χαθεί
Πέρα από τις ορμονικές διακυμάνσεις, η εμμηνόπαυση συχνά συμπίπτει με σημαντικές ανατροπές στη ζωή, όπως η αποχώρηση των παιδιών από το σπίτι, οι συζυγικές εντάσεις ή το διαζύγιο, οι επαγγελματικές ανακατατάξεις και η ανάγκη φροντίδας ηλικιωμένων γονέων. Έχει αποδειχθεί ότι τέτοιες αλλαγές επηρεάζουν σημαντικά τις διατροφικές επιλογές.
Επιπλέον, «οι γυναίκες στη μέση ηλικία επωμίζονται μεγάλο μέρος των οικογενειακών ευθυνών», λέει η Robyn Kievit, νοσηλεύτρια με εξειδίκευση και πιστοποίηση στις διατροφικές διαταραχές, με έδρα τη Μασαχουσέτη. Μέσα σε αυτές τις πιέσεις, μπορεί να αναπτυχθούν διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές ως ένας τρόπος «να ανακτήσει κάποιος την αίσθηση ελέγχου που έχει χάσει», εξηγεί ο Wassenaar.
Η επιθυμία να ανακτήσει κάποιος την αίσθηση ότι μπορεί να καθορίζει τη ζωή του ή να εξασφαλίζει μεγαλύτερη προβλεψιμότητα «αποτελεί γνωστό ψυχολογικό παράγοντα που συμβάλλει στην εμφάνιση διατροφικών διαταραχών σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, αλλά είναι ιδιαίτερα έντονος στη μέση ηλικία», προσθέτει ο Nagata.
Όπως ανέφερε μια ασθενής σε ερευνητές, σε μελέτη του 2009: «Ο έλεγχος του τι έτρωγα ήταν ένας τρόπος να ελέγχω τουλάχιστον ένα μέρος της ζωής μου… Ένιωθα ότι, αν μπορούσα να ελέγχω τι έμπαινε και τι έβγαινε από το σώμα μου, καθώς και πόσο γυμναζόμουν, τότε θα μπορούσα να ελέγχω και άλλα πράγματα στη ζωή μου».
Οι πιέσεις του #SkinnyTok απέναντι σε ένα σώμα που αλλάζει
Όλοι αυτοί οι παράγοντες συνδυάζονται με ένα δίλημμα που αντιμετωπίζουν συχνά οι γυναίκες στη μέση ηλικία: την κοινωνική πίεση να παραμείνουν αδύνατες και νεανικές, ενώ το σώμα τους γερνά και φυσιολογικά απομακρύνεται από τις αναλογίες που προβάλλονται ως ιδανικές στα μέσα ενημέρωσης. Οι πιέσεις είναι τόσο έντονες, ώστε έρευνες δείχνουν ότι το συντριπτικό 73% των γυναικών μέσης ηλικίας δηλώνει δυσαρέσκεια με το βάρος του. Αυτό καθιστά σαφές ότι οι δυσκολίες αυτές δεν αποτελούν απλώς προσωπικό ζήτημα, αλλά ένα συστημικό πρόβλημα.
Η κατάσταση έχει επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο λόγω της εξάπλωσης φαρμάκων αδυνατίσματος, όπως το Ozempic, αλλά και επιβλαβών διατροφικών τάσεων που προωθούνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το #SkinnyTok. «Το να ζητάς από μια γυναίκα ηλικίας 45 έως 55 χρόνων να έχει το ίδιο μέγεθος που είχε στα 15, στα 20 ή ακόμη και στα 30 της είναι μια τρομερή συμβουλή», λέει η Kievit.
Άλλωστε, οι γυναίκες που διανύουν την περιεμμηνόπαυση και την εμμηνόπαυση είναι βέβαιο ότι θα βιώσουν «αλλαγές στο σχήμα του σώματος, στην κατανομή του βάρους, στην υφή των μαλλιών, στην οστική πυκνότητα και σε πολλά ακόμη», εξηγεί η Bulik. Αυτός ο συνδυασμός αλλαγών συχνά κάνει τις γυναίκες «να αισθάνονται ολοένα και πιο αποκομμένες από το σώμα που γνώριζαν μέχρι τότε, εντείνοντας τις διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές ως μηχανισμό αντιμετώπισης», προσθέτει ο Nagata.
Ιστορικό διαταραγμένης διατροφής, άγχους και κατάθλιψης
Οι γυναίκες που έχουν ιστορικό διαταραγμένων διατροφικών συμπεριφορών κατά την εφηβεία ή την πρώιμη ενήλικη ζωή διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο υποτροπής κατά την εμμηνόπαυση, καθώς τότε συχνά επανεμφανίζονται παρόμοια συναισθήματα δυσαρέσκειας για το σώμα ή έντονης συναισθηματικής αναστάτωσης. Πράγματι, «έρευνες δείχνουν ότι πολλές γυναίκες που αντιμετωπίζουν διατροφικές διαταραχές στη μέση ηλικία δεν βιώνουν αυτά τα προβλήματα για πρώτη φορά», λέει ο Nagata.
Η Jennifer Wildes, διευθύντρια του Προγράμματος Διατροφικών Διαταραχών στο University of Chicago Medicine, λέει ότι έχει παρατηρήσει το ίδιο και στις ασθενείς της: «Ορισμένες δεν είχαν λάβει ποτέ θεραπεία ή τα συμπτώματά τους είχαν υποχωρήσει, μόνο και μόνο για να επανεμφανιστούν με την εμμηνόπαυση».
Σε ορισμένες περιπτώσεις, εμπλέκονται και προϋπάρχουσες ψυχικές διαταραχές, όπως το άγχος και η κατάθλιψη, καταστάσεις που έχουν συνδεθεί με την εμφάνιση διαταραγμένων διατροφικών συμπεριφορών και μπορούν να επιδεινώσουν τα συμπτώματά τους.
«Οι διατροφικές διαταραχές είναι σύνθετες βιολογικές ασθένειες που επηρεάζουν την ψυχική μας υγεία και μπορεί να συνυπάρχουν με διαταραχές χρήσης ουσιών και άλλες διαγνώσεις ψυχικής υγείας», λέει η Doreen Marshall, ψυχολόγος και διευθύνουσα σύμβουλος της National Eating Disorders Association.
Πώς να αναγνωρίσετε μια διατροφική διαταραχή και να αναρρώσετε
Ανεξάρτητα από το τι πυροδοτεί τις διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές, μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στη θεραπεία τους σε γυναίκες που βρίσκονται στην περιεμμηνόπαυση ή την εμμηνόπαυση είναι να τις βοηθήσουν να αναγνωρίσουν εξαρχής ότι υπάρχει πρόβλημα. Αυτό μπορεί να είναι δύσκολο, ιδιαίτερα επειδή οι διατροφικές διαταραχές ενδέχεται να καλύπτονται πίσω από δίαιτες, τάσεις ευεξίας ή τις αλλαγές που συνοδεύουν τη γήρανση.
Παρότι υπάρχουν υγιείς τρόποι απώλειας βάρους, όταν αυτό γίνεται με τη σύσταση γιατρού, ορισμένα προειδοποιητικά σημάδια ότι κάποιος φτάνει στα άκρα είναι η έντονη εμμονή με το φαγητό ή το βάρος, οι συχνές αποτοξινώσεις ή οι λεγόμενοι «καθαρισμοί» του οργανισμού, ο υπερβολικός περιορισμός των θερμίδων, η αποφυγή κοινωνικών περιστάσεων που περιλαμβάνουν φαγητό ή η καταφυγή σε αντισταθμιστικές συμπεριφορές μετά το φαγητό. Σε αυτές περιλαμβάνονται η υπερβολική άσκηση, η χρήση καθαρτικών, το μάσημα και το φτύσιμο της τροφής χωρίς κατάποση, ο αυτοπροκαλούμενος εμετός ή η παράλειψη επόμενων γευμάτων.
Η αναγνώριση των ενδείξεων είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς «οι διατροφικές διαταραχές που αντιμετωπίζονται μέσα στους πρώτους έξι μήνες από την εμφάνισή τους έχουν τις μεγαλύτερες πιθανότητες πλήρους ανάρρωσης», λέει η Kievit.
Και ενώ πολλοί θεωρούν ότι οι διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές είναι μια «φάση» που θα περάσει με τον χρόνο, «είναι μύθος ότι οι διατροφικές διαταραχές υποχωρούν από μόνες τους», λέει η Bulik. «Οι διατροφικές διαταραχές δεν είναι ούτε επιλογή ούτε ένα στάδιο της ζωής, είναι σοβαρές ασθένειες που απαιτούν αντιμετώπιση».
Τα καλά νέα είναι ότι, όταν αναγνωριστούν και διαγνωστούν, οι θεραπείες που βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, μεταξύ των οποίων και ένα ευρύ φάσμα αποδεδειγμένα αποτελεσματικών ψυχοθεραπειώn, μπορούν να αποδειχθούν ιδιαίτερα αποτελεσματικές. «Υπάρχει κάθε λόγος να πιστεύουμε ότι, αν οι γυναίκες στην εμμηνόπαυση αποκτήσουν πρόσβαση σε θεραπεία, τα συμπτώματά τους θα βελτιωθούν», λέει η Wildes.
Οι γυναίκες που αντιμετωπίζουν διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές στη μέση ηλικία μπορούν να απευθυνθούν σε εξειδικευμένους θεραπευτές, διαιτολόγους, επαγγελματίες υγείας και οργανισμούς όπως η National Eating Disorders Association, η Project Heal, η MEDA και η National Alliance for Eating Disorders.
Όποια πηγή βοήθειας κι αν επιλέξουν, η Wassenaar τονίζει ότι είναι σημαντικό να αναζητήσουν υποστήριξη όσο το δυνατόν νωρίτερα. «Ποτέ δεν είναι αργά να αναζητήσει κανείς θεραπεία για τις διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές και να αποκτήσει μια πιο ειρηνική σχέση με το σώμα του», επισημαίνει. «Είτε οι διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές εμφανίστηκαν για πρώτη φορά τώρα είτε τις αντιμετωπίζετε εδώ και δεκαετίες, αυτή είναι η στιγμή να αναζητήσετε και να λάβετε την κατάλληλη φροντίδα».
