Τι θα συνέβαινε αν μπορούσαμε κάποτε να νικήσουμε σχεδόν όλα όσα σήμερα θεωρούμε υπεύθυνα για τη γήρανση; Αν μπορούσαμε να περιορίσουμε τις ασθένειες της ηλικίας, να διατηρήσουμε τους ιστούς μας νεότερους και να επιβραδύνουμε τους μηχανισμούς που σταδιακά φθείρουν το σώμα;
Μια νέα μελέτη δίνει μια εντυπωσιακή αλλά καθόλου απλή απάντηση. Ακόμη και σε ένα θεωρητικό σενάριο όπου σχεδόν όλοι οι αναστρέψιμοι μηχανισμοί της γήρανσης έχουν εξαλειφθεί, ο άνθρωπος μπορεί να εξακολουθεί να έχει ένα βιολογικό όριο. Σύμφωνα με το μαθηματικό μοντέλο των ερευνητών, οι σωματικές μεταλλάξεις που συσσωρεύονται φυσιολογικά στο DNA μας θα μπορούσαν να περιορίσουν τη διάμεση διάρκεια ζωής περίπου στα 146 έως 194 χρόνια.
Δεν πρόκειται, επομένως, για πρόβλεψη ότι οι άνθρωποι του μέλλοντος θα φτάνουν τα 194 χρόνια. Οι ερευνητές δεν παρακολούθησαν ανθρώπους επί δεκαετίες ούτε ανακάλυψαν κάποιο νέο «γονίδιο μακροζωίας». Δημιούργησαν ένα υπολογιστικό μοντέλο για να απομονώσουν έναν συγκεκριμένο μηχανισμό της γήρανσης και να εξετάσουν πόσο σημαντικός μπορεί να είναι από μόνος του.
Το DNA που αλλάζει όσο μεγαλώνουμε
Οι λεγόμενες σωματικές μεταλλάξεις είναι αλλαγές στο DNA που εμφανίζονται μετά τη γέννηση και δεν κληρονομούνται από τους γονείς μας. Προκύπτουν φυσιολογικά καθώς τα κύτταρα αντιγράφουν το DNA τους ή υφίστανται βλάβες κατά τη διάρκεια της ζωής.
Πολλές από αυτές δεν προκαλούν κανένα πρόβλημα. Με τα χρόνια όμως συσσωρεύονται και ορισμένες μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία των κυττάρων ή να συμβάλουν σε ασθένειες.
Το ενδιαφέρον της νέας μελέτης βρίσκεται στο ότι οι ερευνητές προσπάθησαν να δουν τι θα συνέβαινε αν αυτός ο μηχανισμός ήταν ουσιαστικά ο μοναδικός παράγοντας που παρέμενε. Και τότε εμφανίστηκε μια πολύ διαφορετική εικόνα της ανθρώπινης ζωής.
Ο εγκέφαλος και η καρδιά είναι το μεγάλο πρόβλημα
Δεν γερνούν όλα τα όργανα με τον ίδιο τρόπο.
Ορισμένοι ιστοί, όπως το ήπαρ, έχουν μεγάλη ικανότητα ανανέωσης. Τα κύτταρά τους μπορούν να αντικαθιστούν κατεστραμμένα κύτταρα, με αποτέλεσμα οι μεταλλάξεις να μην συσσωρεύονται με τον ίδιο τρόπο.
Ο εγκέφαλος και η καρδιά, όμως, βρίσκονται σε πολύ διαφορετική θέση. Οι νευρώνες και τα κύτταρα του καρδιακού μυός έχουν περιορισμένη δυνατότητα ανανέωσης μετά την ενηλικίωση. Όταν επομένως ένα τέτοιο κύτταρο υποστεί βλάβη, η αντικατάστασή του δεν είναι τόσο απλή.
Στο μοντέλο των ερευνητών, αυτά τα κύτταρα αποτέλεσαν τους σημαντικότερους «στενωπούς» της μακροζωίας. Η συσσώρευση μεταλλάξεων σε αυτά μπορεί σταδιακά να οδηγεί σε απώλεια κυττάρων που δεν μπορούν εύκολα να αντικατασταθούν.
Το πιο παράξενο εύρημα αφορά το ήπαρ
Εδώ η μελέτη γίνεται σχεδόν σαν επιστημονικό πείραμα σκέψης.
Στα μοντέλα των ερευνητών, ιστοί με μεγάλη ικανότητα αναγέννησης, όπως το ήπαρ, μπορούσαν θεωρητικά να διατηρούν τη λειτουργία τους για χιλιάδες χρόνια, επειδή τα κατεστραμμένα κύτταρα μπορούσαν να αντικαθίστανται από νέα.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος θα μπορούσε να ζήσει χιλιάδες χρόνια. Σημαίνει ότι το ήπαρ από μόνο του δεν φαίνεται να αποτελεί το βασικό εμπόδιο σε ένα τέτοιο υποθετικό σενάριο. Το πρόβλημα βρίσκεται κυρίως στους ιστούς που δεν μπορούν να ανανεώνονται τόσο εύκολα.
Από τα 122 στα 194 χρόνια
Σήμερα, το επιβεβαιωμένο ρεκόρ ανθρώπινης ζωής παραμένει τα 122 χρόνια και 164 ημέρες, ηλικία στην οποία έφτασε η Γαλλίδα Jeanne Calment.
Το νέο μοντέλο πηγαίνει πολύ πιο μακριά. Όταν οι ερευνητές συνδύασαν τα μοντέλα διαφορετικών κρίσιμων οργάνων, υπολόγισαν διάμεση διάρκεια ζωής περίπου 156 χρόνια, με το εύρος των εκτιμήσεων να φτάνει από τα 146 έως τα 194 χρόνια.
Υπάρχει μάλιστα και μια ακόμη πιο ακραία εκτίμηση: ανάλογα με το μοντέλο, η θεωρητική μέγιστη διάρκεια ζωής μπορούσε να φτάσει από περίπου 210 έως 557 χρόνια. Αυτό όμως είναι ακόμη πιο υποθετικό και δεν πρέπει να διαβαστεί ως πρόβλεψη για το πόσο μπορεί πραγματικά να ζήσει ένας άνθρωπος.
Δεν είναι λοιπόν η γήρανση ένας μόνο μηχανισμός
Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα της έρευνας.
Οι σωματικές μεταλλάξεις φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο, αλλά δεν εξηγούν από μόνες τους τη γήρανση. Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι άλλοι μηχανισμοί, όπως η δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων, οι επιγενετικές αλλαγές, η απώλεια της πρωτεϊνικής ισορροπίας και άλλες διαδικασίες, συμβάλλουν επίσης στη φθορά του οργανισμού.
Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει ένα μοναδικό «κουμπί» που μπορούμε να πατήσουμε και να σταματήσουμε τη γήρανση.
Και αυτό κάνει ακόμη πιο ενδιαφέρουσα τη συζήτηση γύρω από τη μακροζωία. Γιατί ακόμη κι αν η επιστήμη καταφέρει στο μέλλον να αντιμετωπίσει έναν από τους βασικούς μηχανισμούς της γήρανσης, αυτό δεν σημαίνει ότι θα έχει νικήσει και όλους τους υπόλοιπους.
Το πραγματικό ζητούμενο ίσως δεν είναι να ζήσουμε για πάντα
Η έρευνα μας επιστρέφει τελικά σε μια διαφορετική ερώτηση: όχι μόνο πόσα χρόνια μπορούμε να ζήσουμε, αλλά πόσα από αυτά μπορούμε να ζήσουμε καλά.
Η λεγόμενη health span -τα χρόνια κατά τα οποία παραμένουμε λειτουργικοί, ανεξάρτητοι και σε καλή σωματική και νοητική κατάσταση– έχει γίνει πλέον εξίσου σημαντικός στόχος με την ίδια τη διάρκεια ζωής.
Και εδώ, παρά την εντυπωσιακή συζήτηση για μεταλλάξεις, γονίδια και μελλοντικές θεραπείες, η επιστήμη εξακολουθεί να επιστρέφει σε πολύ πιο γνώριμα πράγματα: σωματική δραστηριότητα, καλό ύπνο, ισορροπημένη διατροφή, αποφυγή του καπνίσματος και γενικότερα συνήθειες που προστατεύουν την υγεία.
Η νέα μελέτη δεν μας λέει λοιπόν ότι ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει 194 χρόνια. Μας δίνει κάτι πιο ενδιαφέρον: ένα μαθηματικό παράθυρο στο τι μπορεί να συμβαίνει όταν προσπαθούμε να φανταστούμε έναν άνθρωπο που έχει ξεπεράσει σχεδόν όλα τα σημερινά εμπόδια της γήρανσης.
Και η απάντηση είναι ότι, ακόμη και τότε, το σώμα πιθανότατα δεν θα ήταν απεριόριστο.
Το «για πάντα» παραμένει μακριά. Αλλά το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει πραγματικά η ανθρώπινη ζωή είναι ένα ερώτημα που η επιστήμη μόλις αρχίζει να μπορεί να θέτει με μαθηματικούς όρους.
