Η Δέσποινα Τομαζάνη, η ηθοποιός που αγαπήθηκε ιδιαίτερα για τον ρόλο της Σοφίας στη «Γλυκιά Συμμορία» του Νίκου Νικολαΐδη, έφυγε από τη ζωή το πρωί του Σαββάτου 26 Σεπτεμβρίου, σε ηλικία 81 ετών. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσιεύτηκαν, είχε νοσηλευτεί για δύο ημέρες σε νοσοκομείο της Αθήνας και κατέληξε έπειτα από πνευμονικό οίδημα.
Για πολλούς, το όνομά της θα μείνει συνδεδεμένο με τη «Γλυκιά Συμμορία», την ταινία του 1983 που απέκτησε ξεχωριστή θέση στον ελληνικό κινηματογράφο. Όμως η Σοφία ήταν μόνο ένα κομμάτι της καλλιτεχνικής της διαδρομής. Η Τομαζάνη υπήρξε ηθοποιός του θεάτρου και του κινηματογράφου, έζησε και εργάστηκε σε διαφορετικές χώρες, ασχολήθηκε με τον χορό και την παντομίμα, ενώ έγραψε ποίηση, διηγήματα, θεατρικά έργα και μυθιστορήματα.
Από τη Χίο στη Στοκχόλμη
Γεννήθηκε στη Χίο την 1η Ιουνίου 1945 και είχε καταγωγή από το Αϊβαλί της Μικράς Ασίας και τα Κοτύωρα. Η σχέση της με την τέχνη ξεκίνησε νωρίς. Ανέβηκε στη σκηνή από τα 18 της χρόνια και δεν περιορίστηκε ποτέ σε ένα μόνο είδος.
Σπούδασε θέατρο στην Αθήνα και στη συνέχεια κινηματογράφο και θέατρο στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης. Στη Σουηδία σπούδασε επίσης χορό και παντομίμα στην Ακαδημία Μπαλέτου της Στοκχόλμης.
Η πορεία της την έφερε σε ελληνικά και γαλλικά θέατρα, αλλά και σε κινηματογραφικές παραγωγές στην Ελλάδα, τη Σουηδία, τη Γαλλία και τις ΗΠΑ. Δεν ήταν, επομένως, μια ηθοποιός που έμεινε σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον ή σε μία μόνο χώρα.
Ανάμεσα στις ταινίες στις οποίες συμμετείχε ήταν η «Περιπλάνηση», η «Γλυκιά Συμμορία», η «Φωτογραφία» και το «Τέλος Εποχής», ενώ είχε επίσης εμφανιστεί σε διεθνείς παραγωγές.
Το 1982 ήρθε μία από τις σημαντικές διακρίσεις της. Για την ερμηνεία της στην ταινία «L’ombre de la terre» του Ταζέμπ Λουίτσι τιμήθηκε με το βραβείο Α΄ γυναικείου ρόλου στο πρώτο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Μεσογειακών Χωρών στην Bastia της Κορσικής.
Η Σοφία της «Γλυκιάς Συμμορίας»
Η ταινία του Νίκου Νικολαΐδη κυκλοφόρησε το 1983 και ένωσε στην οθόνη τον Τάκη Μόσχο, τον Τάκη Σπυριδάκη, τη Δώρα Μασκλαβάνου και τη Δέσποινα Τομαζάνη.
Η Τομαζάνη ήταν η Σοφία, μία από τις τέσσερις κεντρικές μορφές της παρέας. Η «Γλυκιά Συμμορία» δεν ήταν μια τυπική ταινία της εποχής της και με τα χρόνια απέκτησε το δικό της κοινό, ενώ το 2006 ψηφίστηκε από την Πανελλήνια Ένωση Κριτικών Κινηματογράφου ως μία από τις σημαντικότερες ταινίες στην ιστορία του ελληνικού σινεμά.
Χρόνια αργότερα, η Δέσποινα Τομαζάνη και η Δώρα Μασκλαβάνου μίλησαν ξανά για την ταινία και τον Νίκο Νικολαΐδη. Η συζήτηση έγινε στο σπίτι της Τομαζάνη στα Ιλίσια και έδωσε την ευκαιρία να επιστρέψει σε εκείνη την περίοδο της ζωής της.
Η «Γλυκιά Συμμορία» έμεινε ως ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους ρόλους της. Η ίδια, όμως, συνέχισε να κάνει πολλά διαφορετικά πράγματα και μετά την ταινία.
Δεν έμεινε μόνο στην υποκριτική
Η γραφή ήταν ένα μεγάλο κομμάτι της ζωής της. Έγραψε ποίηση, διηγήματα, θεατρικά έργα και μυθιστορήματα, ενώ έργα της μεταφράστηκαν στα γαλλικά, τα γερμανικά, τα τουρκικά, τα αγγλικά και τα ιταλικά.
Σε συνέντευξή της το 2022 είχε μιλήσει για τον τρόπο με τον οποίο έγραφε. Δεν γνώριζε πάντα από την αρχή πού θα την οδηγούσε μια ιστορία. Όπως είχε εξηγήσει, δεν έγραφε απλώς για να πει κάτι, αλλά για να το ανακαλύψει μέσα από τη διαδικασία της γραφής.
Αυτό το στοιχείο φαίνεται να την ακολουθούσε γενικότερα στη δουλειά της. Δεν έδειχνε να ενδιαφέρεται να περιοριστεί σε έναν ρόλο ή σε μία ιδιότητα. Η υποκριτική, η σκηνοθεσία, η διδασκαλία και η συγγραφή συνυπήρχαν στη ζωή της.
Στη Χίο ασχολήθηκε και με τη διδασκαλία του θεάτρου. Από το 1986 δίδασκε θέατρο σε εργαζόμενους ερασιτέχνες και το 1987 ίδρυσε το θέατρο «ΣΚΟΥΝΑ». Παράλληλα έγραψε και σκηνοθέτησε το «Χιώτικο παραμύθι».
Το τελευταίο της βιβλίο
Η συγγραφή ήταν μαζί της μέχρι τα τελευταία χρόνια. Το τελευταίο της βιβλίο, «Το βιβλίο που δεν γράφτηκε», κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2025 από τις Εκδόσεις Απόπειρα.
Είναι ένα ιστορικό αφήγημα που επιστρέφει στη Χίο και στον Αντώνη Μπουρνιά, έναν Χιώτη αγωνιστή της Επανάστασης του 1821. Η επιλογή του θέματος έχει τη δική της σημασία, καθώς η γενέτειρά της υπήρξε σταθερό σημείο αναφοράς στη ζωή και στη γραφή της.
Έτσι, λίγους μόλις μήνες πριν από τον θάνατό της, η Δέσποινα Τομαζάνη είχε ακόμη ένα καινούργιο βιβλίο να παρουσιάσει.
Από τη σκηνή που γνώρισε στα 18 της μέχρι τον κινηματογράφο, τη Σουηδία και τη Γαλλία, τη «Γλυκιά Συμμορία», το θέατρο στη Χίο και τα βιβλία της, η διαδρομή της δεν ήταν ποτέ μονοδιάστατη. Και γι’ αυτό, όταν κάποιος αναφέρεται σήμερα στη Δέσποινα Τομαζάνη ως «τη Σοφία της Γλυκιάς Συμμορίας», η φράση αυτή λέει κάτι για την κινηματογραφική της ιστορία, αλλά δεν λέει όλη την ιστορία της.
