:Ο πίνακας «Das bunte Leben» επέστρεψε στους απογόνους της εβραϊκής οικογένειας από την οποία είχε αφαιρεθεί το 1940. Περισσότερες από οκτώ δεκαετίες αργότερα, η ιστορία του γράφει ένα νέο κεφάλαιο στην αγορά τέχνης.
Ένα έργο τέχνης μπορεί να κουβαλά πολύ περισσότερα από την καλλιτεχνική αξία και την υπογραφή του δημιουργού του. Μπορεί να γίνει μάρτυρας μιας ολόκληρης εποχής, να συνδεθεί με μια οικογενειακή ιστορία που διακόπηκε βίαια και να περάσει δεκαετίες μακριά από εκείνους στους οποίους πραγματικά ανήκε.
Αυτή είναι η ιστορία του «Das bunte Leben» («Η πολύχρωμη ζωή»), ενός σημαντικού πίνακα του Wassily Kandinsky, ο οποίος πουλήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2026 από τον οίκο δημοπρασιών Christie’s στο Λονδίνο έναντι 31,56 εκατομμυρίων λιρών, ποσού που αντιστοιχεί σε περίπου 42,025 εκατομμύρια δολάρια, συμπεριλαμβανομένων των προμηθειών. Η τιμή ξεπέρασε την ανώτατη αρχική εκτίμηση των 25 εκατομμυρίων λιρών, ενώ η διαδικασία της δημοπρασίας διήρκεσε σχεδόν έξι λεπτά.
Ωστόσο, το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στο ποσό. Πίσω από τον πίνακα κρύβεται μια ιστορία απώλειας, διεκδίκησης και τελικά δικαίωσης, που χρειάστηκε περισσότερα από 80 χρόνια για να φτάσει σε ένα καθοριστικό σημείο.
Ένα έργο που γεννήθηκε στο Παρίσι το 1907
Ο Kandinsky φιλοτέχνησε το «Das bunte Leben» στο Παρίσι, τον Μάρτιο του 1907. Πρόκειται για έναν μεγάλο καμβά, διαστάσεων περίπου 130,5 × 162,6 εκατοστών, ο οποίος ανήκει στην πρώιμη δημιουργική περίοδο του καλλιτέχνη.
Στον πίνακα ξεδιπλώνεται ένα πολύχρωμο, σχεδόν ονειρικό τοπίο, γεμάτο ανθρώπινες μορφές και σκηνές καθημερινής ζωής. Στο βάθος δεσπόζει ένα παλάτι, ενώ η σύνθεση παραπέμπει σε έναν φανταστικό κόσμο που αντλεί στοιχεία από τη ρωσική λαϊκή παράδοση και τη λαογραφία.
Δείτε στην ανάρτηση που ακολουθεί τον Wassily Kandinsky και τη γάτα του, Waske, στην περιοχή Sèvres στο Παρίσι, 1906–1907. Φωτογραφία της Gabriele Münter.
Τα έντονα χρώματα, οι απλουστευμένες μορφές και η ατμόσφαιρα που θυμίζει εικονογραφημένο παραμύθι αποκαλύπτουν ήδη την καλλιτεχνική αναζήτηση του Kandinsky. Είναι η περίοδος κατά την οποία απομακρύνεται σταδιακά από την πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας και εξερευνά τις δυνατότητες του χρώματος και της φόρμας, οδηγώντας τον εαυτό του προς την αφαίρεση.
Το έργο παρουσιάστηκε στο Salon d’Automne του Παρισιού το 1907 και αργότερα πέρασε στα χέρια του Γερμανού εμπόρου τέχνης Herwarth Walden. Το 1912 εκτέθηκε ξανά, αυτή τη φορά στο Βερολίνο, στην Galerie Der Sturm, στο πλαίσιο έκθεσης αφιερωμένης στον Kandinsky.
Η εβραϊκή οικογένεια που έχασε τον πίνακα
Τον Νοέμβριο του 1927, ο πίνακας αποκτήθηκε από τον Emanuel Albert Lewenstein και τη σύζυγό του Hedwig Lewenstein-Weyermann, ένα ζευγάρι Εβραίων συλλεκτών που ζούσε στο Άμστερνταμ.
Η συλλογή του Emanuel Lewenstein περιλάμβανε σημαντικά έργα Ευρωπαίων καλλιτεχνών και αποτελούσε μέρος της οικογενειακής τους κληρονομιάς. Ανάμεσα στα έργα που είχε αποκτήσει βρίσκονταν, μάλιστα, δύο πίνακες του Kandinsky: εκτός από το «Das bunte Leben» του 1907, είχε στην κατοχή του και το «Bild mit Häusern» του 1909. Η τύχη των δύο έργων έμελλε να ακολουθήσει διαφορετική πορεία, καθώς και τα δύο βρέθηκαν στη δημοπρασία του Άμστερνταμ το 1940.
Το 1933, το «Das bunte Leben» παραχωρήθηκε ως δάνειο στο Μουσείο Stedelijk του Άμστερνταμ, όπου παρέμεινε εκτεθειμένο.
Η ιστορία του όμως άλλαξε δραματικά με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τη ναζιστική κατοχή της Ολλανδίας το 1940. Οι δύο αρχικοί ιδιοκτήτες είχαν ήδη φύγει από τη ζωή και το έργο είχε περάσει στα παιδιά τους, Robert και Wilhelmine. Και τα δύο είχαν εγκαταλείψει την Ευρώπη, καθώς η δίωξη των Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς γινόταν ολοένα πιο απειλητική.
Η Wilhelmine είχε εγκαταλείψει την Ευρώπη ήδη από το 1938, μετακομίζοντας στη Μοζαμβίκη, ενώ ο αδελφός της Robert είχε καταφύγει στη Νέα Υόρκη, έχοντας προηγουμένως φύγει από τη Γαλλία. Η οικογένεια είχε πλέον διασκορπιστεί, την ώρα που η περιουσία της παρέμενε στην Ευρώπη, εκτεθειμένη στις συνθήκες που είχε δημιουργήσει η ναζιστική κατοχή.
Στις 9 Οκτωβρίου 1940, λίγους μόλις μήνες μετά την εισβολή των γερμανικών στρατευμάτων στην Ολλανδία, ο πίνακας βγήκε σε δημοπρασία στο Άμστερνταμ και αποκτήθηκε από τον Ολλανδό επιχειρηματία και συλλέκτη Salomon B. Slijper.
Η ίδια δημοπρασία περιλάμβανε και το δεύτερο έργο του Kandinsky από τη συλλογή Lewenstein, το «Bild mit Häusern» (1909), το οποίο αγοράστηκε από τον David Roëll, τότε διευθυντή του Μουσείου Stedelijk του Άμστερνταμ. Η τιμή του ήταν μόλις 160 ολλανδικά φιορίνια. Παράλληλα, στον ίδιο οίκο δημοπρασιών είχαν διατεθεί και περίπου 150 έργα από τη συλλογή του Jacques Goudstikker, ενός ακόμη Εβραίου εμπόρου τέχνης, η περιουσία του οποίου είχε λεηλατηθεί από τους Ναζί.
Οι ακριβείς συνθήκες υπό τις οποίες οργανώθηκε η πώληση δεν αποσαφηνίστηκαν ποτέ πλήρως. Αυτό που αποδείχθηκε καθοριστικό στην κατοπινή διεκδίκηση ήταν ότι η γερμανική κατοχή και οι διώξεις είχαν στερήσει από την οικογένεια τη δυνατότητα να διαχειριστεί ελεύθερα την περιουσία της.
Πέντε δεκαετίες σε ένα μουσείο, μακριά από τους νόμιμους κληρονόμους
Μετά τον θάνατο του Slijper το 1971, η χήρα του πούλησε τον πίνακα το 1972 στην Bayerische Landesbank, την κρατική τράπεζα της Βαυαρίας, έναντι 900.000 ολλανδικών φιορινιών.
Στη συνέχεια, το έργο παραχωρήθηκε ως μακροχρόνιο δάνειο στην πινακοθήκη Lenbachhaus του Μονάχου, όπου παρέμεινε για δεκαετίες, αποτελώντας μέρος της δημόσιας πολιτιστικής ζωής της πόλης.
Για τους επισκέπτες του μουσείου ήταν ένα σημαντικό έργο του Kandinsky. Για τους απογόνους της οικογένειας Lewenstein, όμως, ήταν ένα έργο που δεν είχε πάψει να αποτελεί μέρος της οικογενειακής τους ιστορίας.
Το 2017, οι κληρονόμοι ξεκίνησαν επίσημα τη διεκδίκησή του, ζητώντας την επιστροφή του. Η υπόθεση έφερε ξανά στο προσκήνιο ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς: την αποκατάσταση έργων τέχνης που αφαιρέθηκαν από Εβραίους ιδιοκτήτες κατά τη διάρκεια του ναζιστικού καθεστώτος.
Το 2023, η ανεξάρτητη γερμανική συμβουλευτική επιτροπή για έργα τέχνης που λεηλατήθηκαν από τους Ναζί έκρινε ότι ο Kandinsky είχε χαθεί εξαιτίας των διώξεων κατά των Εβραίων και εισηγήθηκε την επιστροφή του στους απογόνους της οικογένειας. Η Bayerische Landesbank αποδέχθηκε τη σύσταση και τον Ιούνιο του ίδιου έτους ο πίνακας επέστρεψε στους νόμιμους κληρονόμους.
Έτσι, έπειτα από 83 χρόνια, το έργο επέστρεψε στην οικογένεια από την οποία είχε απομακρυνθεί.
Η επιστροφή στην αγορά τέχνης και τα 42 εκατομμύρια δολάρια
Η απόφαση των κληρονόμων να διαθέσουν τον πίνακα σε δημοπρασία έφερε ξανά το «Das bunte Leben» στο διεθνές προσκήνιο. Ο Christie’s το συμπεριέλαβε στη δημοπρασία έργων του 20ού και 21ου αιώνα στο Λονδίνο, παρουσιάζοντάς το ως ένα από τα σημαντικότερα πρώιμα έργα του Kandinsky που έχουν εμφανιστεί στην αγορά τέχνης.
Το ενδιαφέρον των συλλεκτών ήταν έντονο. Έπειτα από σχεδόν έξι λεπτά ανταγωνιστικών προσφορών, το έργο κατακυρώθηκε έναντι 31,56 εκατομμυρίων λιρών, ξεπερνώντας την ανώτατη εκτίμηση του οίκου. Η ταυτότητα του αγοραστή δεν δημοσιοποιήθηκε.
Η πώληση αποτέλεσε το ακριβότερο αποτέλεσμα της συγκεκριμένης βραδιάς για τη δημοπρασία του 20ού και 21ου αιώνα και ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της φετινής Frieze Week στο Λονδίνο.
Για την αγορά τέχνης, η τιμή επιβεβαιώνει τη ζήτηση για έργα υψηλής ιστορικής και καλλιτεχνικής σημασίας. Για την ιστορία του συγκεκριμένου πίνακα, όμως, η σημασία είναι διαφορετική. Η δημοπρασία πραγματοποιήθηκε αφού είχε προηγηθεί η αναγνώριση των δικαιωμάτων των απογόνων της οικογένειας Lewenstein.
